Genel Bakış
Corynebacterium diphtheriaenin ürettiği toksinle ciddi solunum yolu enfeksiyonu. Boğazda psödomembran oluşturarak hava yolu tıkanıklığına ve miyokardite neden olabilir.
Belirtiler
Belirtiler | Sıklık | Şiddet | Başlangıç |
|---|---|---|---|
| Yutma güçlüğü | 75% | Orta | Erken dönem |
| Ateş | 70% | Hafif | Erken dönem |
| Halsizlik | 85% | Hafif | Erken dönem |
| Boğaz ağrısı | 90% | Orta | Erken dönem |
| Baş ağrısı | 50% | Hafif | Erken dönem |
| İştahsızlık | 65% | Hafif | Erken dönem |
| Bulantı | 30% | Hafif | Erken dönem |
| Burun tıkanıklığı | 8% | Hafif | Erken dönem |
| Ödem | 25% | Orta | Doruk dönem |
| Nefes darlığı | 25% | Ağır | Doruk dönem |
| Şişmiş lenf düğümleri | 70% | Orta | Doruk dönem |
| Öksürük | 40% | Hafif | Doruk dönem |
| Kusma | 15% | Hafif | Doruk dönem |
| Hipotansiyon | 10% | Ağır | Geç dönem |
| Felç | 5% | Ağır | Geç dönem |
| Taşikardi | 20% | Orta | Geç dönem |
| Bulanık görme | 8% | Hafif | Geç dönem |
| Parestezi | 10% | Hafif | Geç dönem |
| Yorgunluk | 80% | Hafif | Her dönem |
| Cilt ülseri | 20% | Orta | Her dönem |
Bulaşma
Genel Bakış
Difteri, Corynebacterium diphtheriae tarafından oluşturulan akut bakteriyel bir enfeksiyondur. Difteri toksini üst solunum yollarında kalın, gri-beyaz bir membran (psödomembran) oluşturur ve hava yolunu tıkayabilir. Toksin ayrıca miyokardit ve nöropati gibi sistemik komplikasyonlara neden olur. CFR %5–10 (uygun tedaviyle bile). Aşı ile tamamen önlenebilir ancak düşük aşılama oranlarına sahip bölgelerde hâlâ salgınlar görülür.
Genel Bakış
Difteri (kuşpalazı), toksin üreten Corynebacterium diphtheriae'nin neden olduğu akut bir bakteriyel enfeksiyondur. Hastalığın en belirgin özelliği boğazda yapışık gri-beyaz bir psödomembran oluşmasıdır. Ciddi komplikasyonları arasında toksik miyokardit (başlıca ölüm nedeni) ve polinöropati yer alır.
Yüksek aşılama oranlarına sahip ülkelerde nadir görülmekle birlikte, aşılama oranlarının düştüğü bölgelerde salgınlar yaşanabilir. Türkiye'de son büyük difteri salgını 1990'ların başında görülmüş olup, GBP kapsamında DaBT aşılama programı sayesinde vaka sayısı sıfıra yakın düşmüştür. Ancak komşu ülkelerde (Suriye, Irak) yaşanan salgınlar ithal vaka riskini canlı tutmaktadır.
Bildirimi zorunlu bir hastalıktır. Her şüpheli vaka derhal bildirilmeli ve izole edilmelidir.
Acil Belirtiler
Acil durum belirtileri:
-
Boğazda gri-beyaz membran — kaldırılmaya çalışıldığında kanama
-
Stridor (hırıltılı solunum), nefes darlığı
-
"Boğa boynu" (boyunda ciddi şişlik)
-
Kalp ritim bozukluğu, göğüs ağrısı
-
Yutma güçlüğü
Derhal 112'yi arayın — antitoksin acil uygulanmalıdır.
Ayrıntılı Belirtiler
En yaygın belirti ve semptomlar
Kuluçka süresi: 2–5 gün
Farengeal (boğaz) difteri:
-
Boğaz ağrısı, yutma güçlüğü, düşük dereceli ateş
-
Tonsiller ve farinkste gri-beyaz psödomembran — kaldırılmaya çalışıldığında kanar
-
Servikal lenfadenopati + yumuşak doku ödemi → "boğa boynu" (bull neck) görünümü
-
Stridor (üst solunum yolu obstrüksiyonu)
-
Toksik görünüm: Halsizlik, solukluk, taşikardi
Kutanöz (cilt) difteri: Kronik ülser, gri membranla kaplı — tropikal bölgelerde daha sık
Toksik komplikasyonlar:
-
Miyokardit: 1–2. hafta — en önemli ölüm nedeni
-
Polinöropati: 2–8. hafta — palatal paralizi, oküler kaslar, diyafragma
Belirtileri bilmek, hızlı müdahale için ilk adımdır.
Hastalığın Seyri
Tipik hastalık seyri (farengeal/tonsiller):
- Kuluçka dönemi: 2–5 gün.
- Başlangıç: Boğaz ağrısı, düşük dereceli ateş, halsizlik. Servikal lenfadenopati (ağır vakalarda "boğa boynu").
- Psödomembran oluşumu (2.–3. gün): Tonsillerde/farenkste sert, gri-beyaz psödomembran. Kaldırılmaya çalışıldığında kanar. Larenks'e yayılarak stridor ve hava yolu tehlikesine neden olabilir.
- Toksin aracılı komplikasyonlar (1.–6. hafta):
- Miyokardit: ileti anormallikleri, kalp yetmezliği (1.–2. hafta).
- Nöropati: palatal güçsüzlük, nazal ses, yutma güçlüğü (3.–5. hafta). Periferik motor nöropati (5.–7. hafta).
- İyileşme: Antibiyotik + antitoksin ile kademeli. Psödomembran tedaviden günler sonra dökülür.
Not: Kutanöz difteri (deri ülserleri) genellikle daha hafiftir ve daha az sistemik toksisite gösterir, ancak bir rezervuar görevi görür.
Tanı
Bu hastalık nasıl teşhis edilir
Klinik tanı → tedaviye laboratuvar sonuçlarını beklemeden başlanmalıdır! Boğazda psödomembran + servikal ödem + toksik görünüm = difteri düşünülmelidir.
Laboratuvar:
-
Boğaz sürüntüsü: Gram boyama, kültür (Löffler ortamı, tellurit agar)
-
Elek testi: Toksin üretimi doğrulaması
-
PCR: Hızlı toksin gen tespiti
Bildirim: Derhal bildirimi zorunlu. Temaslıların taranması ve profilaksisi gerekir.
Tedavi
Mevcut tedavi yöntemleri
Acil tedavi — dakikalar önemlidir:
-
Difteri antitoksini (DAT): Şüphe anında IV uygulanır — laboratuvar doğrulamasını BEKLEMEYIN. Doz hastalığın ağırlığına göre 20.000–120.000 IU
-
Antibiyotik: Eritromisin 14 gün VEYA penisilin G
-
Yoğun bakım: Solunum yolu güvenceye alınması, kardiyak monitörizasyon (günlük EKG)
-
İzolasyon: İki ardışık negatif kültür sonucuna kadar
-
Temaslılar: Profilaktik antibiyotik + aşı rapeli
Çoğu vaka erken teşhisle etkili bir şekilde tedavi edilir.
Korunma Detayları
Kendinizi nasıl korursunuz
Aşılama:
Ulusal Aşı Takvimi (GBP):
-
2., 4., 6. ay: DaBT-İPA-Hib-Hep B
-
- ay: DaBT-İPA-Hib-Hep B rapel
-
6 yaş: DaBT-İPA rapel
-
Her 10 yılda bir: Td rapel (yetişkinler)
Temaslı profilaksisi:
- Yakın temaslılar: Boğaz kültürü + profilaktik antibiyotik (eritromisin 7–10 gün veya tek doz benzatin penisilin) + aşı rapeli (gerekiyorsa)
Hazırlık en iyi korunmadır.
Seyahat Tavsiyeleri
Seyahat öncesi:
-
Td/Tdap aşısının güncel olduğundan emin olun (son 10 yıl içinde rapel)
-
Difteri endemik bölgelere (Güney Asya, Sahra altı Afrika, eski Sovyet ülkeleri) seyahatte risk daha yüksek
-
Seyahat sırasında boğaz ağrısı + membran → derhal tıbbi yardım alın
Ne kadar yaygın?
İstatistikler ve coğrafi veriler
Türkiye'de son onlıllarda difteri vakaları neredeyse sıfıra inmiştir (GBP başarısı). 1990'ların başında eski Sovyetler Birliği ülkelerinde büyük salgın yaşanmıştır (>150.000 vaka). Komşu ülkelerde sporadik vakalar (Suriye, Irak) ithal vaka riski oluşturmaktadır. Küresel: DSÖ 2023 — yılda ~7.600 vaka bildirilmiştir.
Risk Faktörleri
En çok risk altında olan kimler
Aşılanmamış veya eksik aşılı olma, düşük aşılama kapsamına sahip bölgelerde yaşama/seyahat, kalabalık yaşam koşulları, kötü hijyen, alkolizm, kronik cilt lezyonları (kütanöz difteri), ileri yaş (azalan bağışıklık).
Komplikasyon Detayları
Olası komplikasyonlar
Komplikasyonlar:
-
Toksik miyokardit (%10–25): İlk 2 haftada — aritmi, kalp yetmezliği, ani ölüm. Mortalite %50–60
-
Polinöropati: Palatal paralizi (nasal konuşma, sıvıların burundan gelmesi), oküler kaslar, diyafragma paralizisi
-
Üst solunum yolu obstrüksiyonu: Membran nedeniyle — trakeotomi gerekebilir
-
Böbrek yetmezliği: Toksik etki
Mortalite: Tedaviyle %5–10. Tedavisiz %50. Membranın lokalizasyonu ve yayılımıyla orantılı.
İyileşme ve beklentiler
Beklenen sonuçlar ve iyileşme
Antitoksin + antibiyotik ile: VÖO %5–10.
Tedavisiz: VÖO %30–50.
Prognozu belirleyen komplikasyonlar:
-
Miyokardit: vakaların %10–25'i, ölümcül olabilir. Başlangıçtan 1–2 hafta sonra gelişebilir.
-
Nöropati: kraniyal sinir felçleri (palatal, okulomotor), periferik polinöropati (başlangıçtan 3–7 hafta sonra). Genellikle haftalar-aylar içinde geri dönüşümlü.
-
Hava yolu obstrüksiyonu: psödomembran yayılımından. Trakeostomi gerektirebilir.
-
Renal tübüler nekroz (nadir).
İyileşme: Tedavi ile hastaların çoğu 4–6 hafta içinde tamamen iyileşir. Miyokardit en kötü prognoza sahiptir.