Genel Bakış
Ateş, döküntü ve solunum yolu belirtilerine neden olan, son derece bulaşıcı bir viral hastalıktır. Bilinen en bulaşıcı patojenlerden biridir (R0 = 12-18).
Belirtiler
Belirtiler | Sıklık | Şiddet | Başlangıç |
|---|---|---|---|
| Konjonktivit | 92% | Hafif | Erken dönem |
| Öksürük | 95% | Hafif | Erken dönem |
| Yüksek ateş | 98% | Ağır | Erken dönem |
| Halsizlik | 85% | Hafif | Erken dönem |
| Burun akıntısı | 90% | Hafif | Erken dönem |
| Baş ağrısı | 50% | Hafif | Erken dönem |
| Huzursuzluk | 60% | Hafif | Erken dönem |
| Gözyaşarması | 60% | Hafif | Erken dönem |
| İştahsızlık | 70% | Hafif | Erken dönem |
| Fotofobi | 50% | Hafif | Erken dönem |
| Miyalji | 35% | Hafif | Erken dönem |
| Boğaz ağrısı | 40% | Hafif | Erken dönem |
| Makülopapüler döküntü | 99% | Hafif | Doruk dönem |
| Şişmiş lenf düğümleri | 50% | Hafif | Doruk dönem |
| Karın ağrısı | 20% | Hafif | Doruk dönem |
| İshal | 8% | Hafif | Doruk dönem |
| Kusma | 15% | Hafif | Doruk dönem |
| Yorgunluk | 80% | Hafif | Her dönem |
Bulaşma
Genel Bakış
Kızamık, kızamık morbillivirüsü (Paramyxoviridae ailesi) tarafından oluşturulan, son derece bulaşıcı viral bir hastalıktır. R₀ değeri 12–18 ile bilinen en bulaşıcı patojenlerden biridir. Solunum damlacıkları ve aerosol yoluyla bulaşır; virüs havada 2 saate kadar enfektif kalabilir. 2021'de tahmini 128.000 ölüme yol açmış olup, ölümlerin büyük çoğunluğu DAÜG'lerdeki aşılanmamış veya yetersiz beslenen çocuklarda görülmüştür. İki doz KKK aşısı, 2000 yılından bu yana küresel kızamık ölümlerini %73'ün üzerinde azaltmıştır.
Genel Bakış
Kızamık, Paramyxoviridae ailesinden Measles morbillivirus'un neden olduğu, son derece bulaşıcı bir viral hastalıktır. Bilinen en bulaşıcı enfeksiyon hastalıklarından biri olup temel üreme sayısı (R0) 12–18 arasındadır. Damlacık ve aerosol yoluyla bulaşır; enfekte kişi ortamdan ayrıldıktan sonra virüs havada 2 saate kadar asılı kalabilir. Bulaşıcılık dönemi döküntüden 4 gün önce başlar ve döküntüden 4 gün sonra sona erer.
1963'ten bu yana etkili bir aşı bulunmasına rağmen, kızamık dünya genelinde aşıyla önlenebilir çocukluk çağı ölümlerinin başlıca nedenlerinden biri olmaya devam etmektedir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) 2023 yılında yaklaşık 10,3 milyon vaka ve 107.500 ölüm tahmin etmiştir.
Türkiye'de kızamık, Genişletilmiş Bağışıklama Programı (GBP) kapsamında kontrol altındadır; ancak 2019 yılında önemli salgınlar yaşanmıştır. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü (HSGM) verilerine göre 2019'da 2.400'den fazla doğrulanmış vaka bildirilmiştir. Bu salgınlar ağırlıklı olarak aşısız veya eksik aşılı bireylerde, göçmen topluluklarında (özellikle Suriyeli mültecilerde) ve aşı kararsızlığı olan gruplarda görülmüştür.
Türkiye'nin coğrafi konumu — Avrupa, Asya ve Afrika arasındaki köprü — ülkeyi endemik bölgelerden ithal vakalar açısından sürekli risk altında tutmaktadır. Güneydoğu sınır illeri (Şanlıurfa, Gaziantep, Kilis, Hatay) Suriye'den göç nedeniyle daha yüksek risk taşımaktadır.
Ulusal Aşı Takvimine göre KKK (Kızamık-Kızamıkçık-Kabakulak) aşısının birinci dozu 12. ayda, ikinci dozu ise ilkokul 1. sınıfta (6 yaş) uygulanmaktadır. Eliminasyon için ≥%95 iki doz aşılama oranı gereklidir.
Kızamık, 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu ve Bulaşıcı Hastalıklar Sürveyans ve Kontrol Esasları Hakkında Yönetmelik kapsamında bildirimi zorunlu bir hastalıktır. Her şüpheli vaka 24 saat içinde HSGM'ye bildirilmelidir.
Acil Belirtiler
Aşağıdaki belirtilerde derhal acil tıbbi yardım alın:
-
Nefes darlığı veya hızlı solunum (pnömoni)
-
Şiddetli baş ağrısı, ense sertliği veya bilinç değişikliği (ensefalit)
-
Konvülsiyonlar (nöbet)
-
Oral sıvı alamama veya sürekli kusma
-
Ciddi dehidratasyon bulguları (göz çukurlarının çökmesi, idrar yapamama, ileri derecede halsizlik)
-
40°C üzerinde ateş düşürülemiyor
112 Acil Sağlık Hizmetleri'ni arayın veya en yakın hastane acil servisine başvurun.
Komplike kızamık vakaları enfeksiyon hastalıkları uzmanı tarafından değerlendirilmelidir.
Ayrıntılı Belirtiler
En yaygın belirti ve semptomlar
Kuluçka süresi: 10–14 gün
Prodromal dönem (2–4 gün):
-
Yüksek ateş (40°C'ye ulaşabilir)
-
Sürekli öksürük, burun akıntısı (koriza) ve konjonktivit — klasik triad
-
Koplik lekeleri: Azı dişleri hizasında yanak mukozasında beyazımsı-mavimsi papüller — hastalığa özgü (patognomonik) bulgu, döküntüden 1–2 gün önce görülür
-
Fotofobi, halsizlik, iştahsızlık
Döküntü dönemi (4–7 gün):
-
Makülopapüler döküntü: Kulak arkası ve saç çizgisinden başlayarak 3–4 gün içinde gövde ve ekstremitelere yayılır (kraniokaudal yayılım)
-
Ateş döküntüyle birlikte en yüksek seviyeye ulaşır
-
Jeneralize lenfadenopati; splenomegali görülebilir
-
Döküntü aynı sırayla geriler; hafif pitiriyaziform deskuamasyon bırakabilir
İyileşme dönemi (1–3 hafta):
-
Döküntünün başlamasından 3–4 gün sonra ateş düşer
-
"İmmün amnezi" — virüs, önceden var olan bağışıklık bellek hücrelerini yok ederek antikor repertuvarının %11–73'ünü silebilir (Mina ve ark., Science 2019). Bu durum hastayı aylarca diğer enfeksiyonlara karşı savunmasız bırakır
Komplikasyon açısından yüksek riskli gruplar:
-
5 yaş altı çocuklar
-
Malnütrisyonlu bireyler (özellikle A vitamini eksikliği)
-
İmmünsüpresif hastalar (HIV, kemoterapi)
-
Gebeler
-
Aşısız yetişkinler
Belirtileri bilmek, hızlı müdahale için ilk adımdır.
Hastalığın Seyri
Tipik hastalık seyri:
- Kuluçka dönemi: Maruziyetten döküntü başlangıcına kadar 10–14 gün (aralık 7–21 gün).
- Prodromal faz (2–4 gün): Yüksek ateş (genellikle >40°C), öksürük, koriza (burun akıntısı), konjunktivit ("3 C"). Koplik lekeleri (bukkal mukozada patognomonik mavi-beyaz lekeler) döküntüden 1–2 gün önce ortaya çıkar.
- Ekzantem fazı (5–6 gün): Makülopapüler döküntü yüz/alından başlar, 3 gün içinde sefalokaudal olarak gövde ve ekstremitelere yayılır. Ateş genellikle döküntü ile birlikte zirve yapar, sonra düşer.
- İyileşme fazı: Döküntü ortaya çıkma sırasına göre solar (önce yüz), sıklıkla deskuamasyonla birlikte. Toplam hastalık süresi: 7–10 gün.
Bulaşıcılık: Döküntü başlangıcından 4 gün önce ile 4 gün sonrasına kadar. Prodromal fazda en bulaşıcıdır. Temel üreme sayısı (R₀): 12–18 (insandaki en bulaşıcı patojenlerden biri).
Tanı
Bu hastalık nasıl teşhis edilir
Klinik tanı: Yüksek ateş + triad (öksürük, koriza, konjonktivit) + kraniokaudal makülopapüler döküntü → aşısız kişide güçlü klinik şüphe. Koplik lekeleri patognomoniktir.
Laboratuvar doğrulama (zorunlu):
-
Kızamık IgM antikoru (ELISA): Döküntünün 3. gününden itibaren pozitifleşir. Sensitivite >%90.
-
RT-PCR: Nazofaringeal sürüntü veya idrardan — en yüksek sensitivite, genotip tayini yapılabilir. Türkiye'de HSGM Ulusal Kızamık/Kızamıkçık Referans Laboratuvarı genotipleme yapmaktadır.
-
Çift serum IgG: İki serum örneğinde ≥4 kat titre artışı
Bildirim: Bulaşıcı Hastalıklar Sürveyans ve Kontrol Esasları Hakkında Yönetmelik gereği her şüpheli vaka 24 saat içinde il/ilçe sağlık müdürlüğüne ve HSGM'ye bildirilmelidir. Vaka bazlı sürveyans uygulanır.
Ayırıcı tanı: Kızamıkçık, roseola infantum, enfeksiyöz mononükleoz, Kawasaki hastalığı, ilaç döküntüsü, deng ateşi
Tedavi
Mevcut tedavi yöntemleri
Tedavi — yalnızca destek tedavisi (antiviral tedavi yoktur):
-
A vitamini takviyesi (DSÖ önerisi): ≥12 aylık çocuklara 2 ardışık gün 200.000 IU oral. 6–11 aylık: 100.000 IU. <6 aylık: 50.000 IU. Mortaliteyi %50'ye kadar azaltır. Özellikle malnütrisyonlu çocuklarda kritik önemdedir.
-
Antipiretikler: Parasetamol veya ibuprofen — çocuklarda aspirin kullanılmamalıdır (Reye sendromu riski)
-
Yeterli hidrasyon ve beslenme desteği
-
Sekonder bakteriyel enfeksiyonlar için antibiyotik (otitis media, pnömoni)
-
Komplike vakalarda hastaneye yatış (ensefalit, pnömoni, ciddi dehidratasyon)
-
İzolasyon: Döküntü başlangıcından itibaren en az 4 gün
Türkiye'de tedavi erişimi: Kızamık tedavisi tüm devlet hastaneleri ve aile sağlığı merkezlerinde ücretsiz olarak verilmektedir. Komplike vakalar il/ilçe devlet hastanelerinin enfeksiyon hastalıkları servislerinde takip edilir.
Çoğu vaka erken teşhisle etkili bir şekilde tedavi edilir.
Korunma Detayları
Kendinizi nasıl korursunuz
Aşılama — en etkili korunma yöntemi:
KKK (Kızamık-Kızamıkçık-Kabakulak / MMR) aşısı iki doz sonrası >%97 koruma sağlar.
T.C. Sağlık Bakanlığı Ulusal Aşı Takvimi (GBP):
-
- doz KKK: 12. ayda
-
- doz KKK: İlkokul 1. sınıf (6 yaş)
-
Aşı ücretsiz olarak tüm aile sağlığı merkezlerinde uygulanmaktadır
Özel durumlar:
-
Salgın döneminde 6–11 aylık bebeklere "sıfır doz" KKK uygulanabilir (bu doz takvim dozlarının yerine geçmez)
-
Aşısız yetişkinler: En az 1 doz, sağlık çalışanları ve uluslararası seyahat edenler 2 doz almalıdır
-
1980 öncesi doğanlar: Doğal bağışıklık varsayılır ancak serolojik doğrulama önerilir
Temas sonrası profilaksi:
-
Temastan sonra 72 saat içinde KKK aşısı
-
Yüksek riskli bireyler (gebeler, immünsüpresifler, <6 aylık bebekler) için 6 gün içinde immünglobulin (IG)
Toplumsal bağışıklık eşiği: ~%95 iki doz aşılama oranı
Türkiye'de aşılama oranları: HSGM verilerine göre KKK-1 ulusal aşılama oranı %96 civarındadır (2023); ancak bazı illerde (özellikle göç alan güneydoğu illeri) oranlar düşük olabilir. Suriyeli mülteci çocuklara yönelik ek aşılama kampanyaları düzenlenmektedir.
Aşı kararsızlığı: Türkiye'de sosyal medya kaynaklı anti-aşı söylemleri artmaktadır. Sağlık Bakanlığı HSGM ve TİTCK (Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu) aşı güvenliği konusunda bilgilendirme kampanyaları yürütmektedir.
Hazırlık en iyi korunmadır.
Seyahat Tavsiyeleri
Seyahat edenler için riskler:
-
Uluslararası seyahat öncesi 2 doz KKK aşısı olduğundan emin olun
-
Yüksek riskli bölgeler: Sahra altı Afrika, Güney ve Güneydoğu Asya, Doğu Avrupa'nın bazı bölgeleri
-
Türkiye'ye gelen yabancı turistler: Aşı durumlarını kontrol etmelidirler
-
Türkiye'den seyahat edenler: Özellikle Hac/Umre için Suudi Arabistan'a gidenler tam aşılı olmalıdır (yoğun kalabalık ortamı)
-
Risk altındaki yolcular: 6–11 aylık bebekler, aşısız yetişkinler, immünsüpresif bireyler
-
Seyahat sonrası: Döndükten sonra 21 gün içinde ateş + döküntü gelişirse kızamık şüphesiyle değerlendirilmelidir
Türkiye transit merkez olarak: Türkiye, Avrupa ile Asya/Afrika arasındaki konumu nedeniyle endemik bölgelerden ithal vakalara açıktır. Havalimanları (İstanbul, Ankara, Antalya) uluslararası seyahat hacmi nedeniyle potansiyel giriş noktalarıdır.
Ne kadar yaygın?
İstatistikler ve coğrafi veriler
DSÖ 2023 küresel tahminleri: ~10,3 milyon vaka, ~107.500 ölüm. Türkiye'de 2019 salgını: 2.400+ doğrulanmış vaka — ağırlıklı olarak İstanbul, Ankara, Güneydoğu Anadolu illeri. Etkilenen gruplar: aşısız veya eksik aşılı bireyler, Suriyeli mülteciler, aşı kararsızlığı olan aileler. 2020–2023: COVID-19 pandemisi nedeniyle rutin aşılama aksamaları sonucu küresel kızamık vakalarında artış; Türkiye'de sporadik vakalar bildirilmiştir. KKK-1 ulusal aşılama oranı: ~%96 (2023). Ancak il bazında farklılıklar mevcuttur — bazı güneydoğu illerinde %90'ın altına düşmektedir. Dominant genotip: D8, B3 (ithal vakalar). Türkiye, DSÖ Avrupa Bölgesi kızamık eliminasyon hedefine ulaşma çabalarını sürdürmektedir.
Risk Faktörleri
En çok risk altında olan kimler
Enfeksiyon: Aşılanmamış olma (maruziyette >%90 enfeksiyon riski), uluslararası seyahat, toplu yaşam alanları, yetersiz toplum aşılama oranı. Ağır seyir: 5 yaş altı veya 20 yaş üstü, malnütrisyon (A vitamini eksikliği), immünsüpresyon, gebelik.
Komplikasyon Detayları
Olası komplikasyonlar
Komplikasyonlar — süt çocukları, malnütrisyonlu bireyler ve immünsüpresif hastalarda daha sık ve ağır seyreder:
-
Otitis media: En sık komplikasyon (%7–9)
-
Pnömoni: Kızamık ölümlerinin en önemli nedeni (%5). Viral (dev hücreli pnömoni) veya sekonder bakteriyel
-
Akut postenfeksiyöz ensefalit: Her 1.000 vakada 1. Mortalite %10–15; nörolojik sekel %25
-
Subakut sklerozan panensefalit (SSPE): Enfeksiyondan 7–10 yıl sonra ortaya çıkan ölümcül nörodejeneratif hastalık. İnsidans: 1/10.000–1/100.000. Türkiye'de özellikle Güneydoğu Anadolu'da SSPE vakaları bildirilmiştir — erken yaşta enfeksiyon ve düşük aşılama oranlarıyla ilişkili
-
Körlük: A vitamini eksikliğinin kızamıkla birleşmesi sonucu (gelişmekte olan ülkelerde)
-
"İmmün amnezi": Bağışıklık bellek hücrelerinin yıkımı — aylarca veya yıllarca sürebilir
-
Gebelikte kızamık: Düşük, erken doğum, düşük doğum ağırlığı riski artmıştır
-
Hemorajik kızamık (kara kızamık): Nadir, ağır seyreden, DIC ile seyreden form
Mortalite: Gelişmiş ülkeler: 1–2/1.000. Gelişmekte olan ülkeler: %3–5 (malnütrisyonlu popülasyonlarda %30'a ulaşabilir). Türkiye: modern tıbbi bakımla mortalite düşüktür ancak SSPE riski ciddi bir endişe kaynağıdır.
İyileşme ve beklentiler
Beklenen sonuçlar ve iyileşme
Genel prognoz: İyi beslenmiş ve destekleyici bakıma erişimi olan bireylerde olumludur. Vaka ölüm oranı (VÖO) yüksek gelirli ülkelerde <%0,1 iken kaynak kısıtlı ortamlarda %3–6'ya, yetersiz beslenmiş çocuklarda ve yerinden edilmiş nüfuslarda %25'e kadar yükselmektedir.
Prognozu etkileyen komplikasyonlar:
-
Pnömoni (kızamık ölümlerinin en sık nedeni): vakaların %1–6'sı.
-
Ensefalit: ~1.000 vakada 1; %15 ölüm oranı, %25 kalıcı nörolojik sekel.
-
Subakut sklerozan panensefalit (SSPE): ölümcül dejeneratif MSS hastalığı, enfeksiyondan 7–10 yıl sonra başlar. İnsidans: ~10.000 kızamık vakasında 1 (2 yaşından önce enfekte olunursa daha yüksek).
-
İmmün amnezi: kızamık mevcut antikor repertuvarının %11–73'ünü yok eder, iyileşme sonrası 2–3 yıl boyunca diğer enfeksiyonlara duyarlılığı artırır.
İyileşme: Komplikasyonsuz vakaların çoğu 7–10 gün içinde tamamen düzelir. Doğal enfeksiyon sonrası ömür boyu bağışıklık.