Genel Bakış
Bordetella pertussisin neden olduğu, haftalarca-aylarca süren karakteristik nöbetsel öksürük ile seyreden solunum yolu enfeksiyonu. Bebeklerde ölümcül olabilir.
Bulaşma
Genel Bakış
Boğmaca, Bordetella pertussis bakterisi tarafından oluşturulan son derece bulaşıcı bir solunum yolu enfeksiyonudur. R₀ 12–17 ile en bulaşıcı bakteriyel hastalıklardan biridir. Karakteristik "whooping" (çığlık atan) öksürük nöbetleri ile tanınır. En tehlikeli <6 aylık bebeklerde: apne, pnömoni, ensefalopati. Yılda tahmini 24 milyon vaka ve 160.000 ölüm, çoğunluğu DAÜG'lerde.
Genel Bakış
Boğmaca, Bordetella pertussis'in neden olduğu oldukça bulaşıcı bir solunum yolu enfeksiyonudur. Ev içi bulaşma oranı %80–90'dır. En tehlikeli 6 aydan küçük süt çocuklarında görülür — boğmaca ölümlerinin %90'ı bu yaş grubundadır. Dünya genelinde 2010'dan bu yana yeniden yükseliş eğilimindedir (resurgence).
Türkiye'de boğmaca GBP kapsamında DaBT (aselüler boğmaca) aşısıyla önlenmektedir. Ancak aşı bağışıklığının zamanla azalması (waning immunity) nedeniyle adölesan ve yetişkin vakalar artmaktadır — bu bireyler aşısız bebeklere bulaş kaynağı olmaktadır.
Sağlık Bakanlığı, gebelerin her gebelikte Tdap aşısı yaptırmasını önermektedir (tercihen 27–36. haftalarda). Bildirimi zorunlu bir hastalıktır.
Acil Belirtiler
Acil durum belirtileri:
-
Süt çocuğunda apne (nefes durması) veya siyanoz (morarma)
-
Konvülsiyon
-
Beslenememe, ciddi dehidratasyon
-
38,5°C üzeri ateş + öksürük (pnömoni şüphesi)
-
3 aydan küçük bebekte öksürük nöbetleri
Derhal 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Ayrıntılı Belirtiler
En yaygın belirti ve semptomlar
Kuluçka süresi: 7–10 gün (5–21 gün arası)
Kataral dönem (1–2 hafta):
-
Soğuk algınlığından ayırt edilemez: Hafif öksürük, burun akıntısı, hafif ateş
-
EN BULAŞICI dönem
-
Tedaviye en iyi yanıt alınan dönem
Paroksismal dönem (2–8 hafta):
-
Şiddetli öksürük nöbetleri — ardışık, patlamalı
-
İnspiratuar whoop (nefes alma sırasında hışıltı/horoz sesi) — çocuklara özgü
-
Öksürük sonrası kusma (post-tussive emesis)
-
Siyanoz (özellikle süt çocuklarında)
-
Süt çocuklarında: Whoop olmayabilir — apne (nefes durması) tek bulgu olabilir
Konvalesan dönem (2–6 hafta+):
-
Öksürük yavaş yavaş azalır
-
"100 gün öksürüğü" — haftalarca sürebilir
Belirtileri bilmek, hızlı müdahale için ilk adımdır.
Hastalığın Seyri
Tipik hastalık seyri:
- Kuluçka dönemi: 7–10 gün (aralık 5–21 gün).
- Kataral evre (1–2 hafta): Hafif öksürük, burun akıntısı, düşük dereceli ateş. Soğuk algınlığından ayırt edilemez. En bulaşıcı dönem.
- Paroksismal evre (2–8 hafta): Ardışık hızlı öksürüklerin ardından inspiratuar "hışıltı" (çocuklarda daha belirgin; yetişkinlerde ve bebeklerde sıklıkla yoktur) ile karakterize paroksizmler. Öksürük sonrası kusma. Paroksizmler yeme, içme veya esneme ile tetiklenebilir. Paroksizmler arasında hasta iyi görünür.
- Nekahat evresi (haftalar-aylar): Öksürük sıklığı ve şiddetinde kademeli azalma. Araya giren solunum yolu enfeksiyonları paroksismal öksürüğün geçici olarak tekrarlamasına neden olabilir.
Atipik sunumlar: Yetişkinler ve aşılanmış çocuklarda genellikle klasik hışıltı olmadan uzamış öksürük görülür. 3 ay altı bebeklerde öksürük yerine apne ile başvurulabilir.
Tanı
Bu hastalık nasıl teşhis edilir
Laboratuvar:
-
Nazofaringeal sürüntüden PCR: En sensitif yöntem — semptom başlangıcından sonraki ilk 4 hafta
-
Kültür (Bordet-Gengou veya Regan-Lowe besiyeri): Spesifik ama düşük sensitivite
-
Pertussis IgG/IgA antikoru: Aşısız bireylerde veya geç başvuruda
-
Lenfositoz (>10.000/µL): Süt çocuklarında ipucu — lösemoid reaksiyon görülebilir
Bildirim: Her doğrulanmış veya şüpheli vaka Sağlık Bakanlığı'na bildirilmelidir.
Tedavi
Mevcut tedavi yöntemleri
Antibiyotik tedavisi:
-
Azitromisin 5 gün (birinci basamak, <1 aylık bebeklerde de güvenli)
-
Klaritromisin 7 gün (alternatif)
-
TMP-SMX 14 gün (makrolid alerjisinde)
Süt çocukları (<6 ay):
-
Tüm süt çocukları hastaneye yatırılmalıdır
-
Sürekli oksijen satürasyonu ve kardiyorespiratuvar monitörizasyon
-
Apne riski nedeniyle yoğun bakım gerekebilir
Temaslılara profilaksi:
- Ev halkının TAMAMINA profilaktik antibiyotik (azitromisin) — belirtiler olsun veya olmasın
Çoğu vaka erken teşhisle etkili bir şekilde tedavi edilir.
Korunma Detayları
Kendinizi nasıl korursunuz
Aşılama:
Ulusal Aşı Takvimi (GBP):
-
2., 4., 6. ay: DaBT-İPA-Hib-Hep B
-
- ay: DaBT-İPA-Hib-Hep B rapel
-
6 yaş: DaBT-İPA rapel
Gebelere Tdap aşısı:
-
Her gebelikte 27–36. haftalarda Tdap — transplasental antikor aktarımı ile yenidoğanı korur
-
Türkiye'de Sağlık Bakanlığı tarafından önerilmektedir
Koza stratejisi (cocoon strategy):
- Yenidoğanla yakın temas edecek tüm bireylerin (anne, baba, bakıcı, büyükanne/baba) Tdap ile aşılanması
Hazırlık en iyi korunmadır.
Seyahat Tavsiyeleri
Seyahat öncesi:
-
Aşı durumunuzu kontrol edin — yetişkinler için son Tdap dozunu sorgulayın
-
Bebek bakıcıları ve aile üyeleri: Yenidoğanla seyahat edecekseniz Tdap aşısı yaptırın
-
Toplu yaşam alanlarında (hostel, kamp) bulaş riski daha yüksektir
Ne kadar yaygın?
İstatistikler ve coğrafi veriler
Türkiye'de yüksek aşılama oranlarına rağmen sporadik vakalar ve küçük salgınlar görülmektedir. Adölesan ve yetişkin vakalar artış eğilimindedir (waning immunity). DSÖ tahminlerine göre dünya genelinde yılda ~160.000 boğmaca ölümü. Türkiye'de yıllık bildirim sayısı düşük olmakla birlikte gerçek vaka sayısının daha yüksek olduğu düşünülmektedir (eksik tanı ve bildirim).
Risk Faktörleri
En çok risk altında olan kimler
Aşılanmamış veya eksik aşılı bebekler (<6 ay — en yüksek risk), azalan aşı bağışıklığı (aşılama sonrası 5–10 yılda koruma düşer), ev içi yakın temas, kalabalık ortamlar, sağlık personeli, bebek bakıcıları. Ağır hastalık riski en yüksek <2 aylık bebeklerde.
Komplikasyon Detayları
Olası komplikasyonlar
Komplikasyonlar:
-
Pnömoni: En sık ölüm nedeni, özellikle süt çocuklarında
-
Apne: Süt çocuklarında — ani ölüm riski
-
Ensefalopati: Hipoksi veya toksin etkisi — %1
-
Konvülsiyonlar: Hipoksi kaynaklı
-
Subkonjunktival kanama, kosta kırığı: Şiddetli öksürük nöbetleri sonucu
-
Beslenme güçlüğü, kilo kaybı
Mortalite: Gelişmiş ülkelerde <1 yaş: %0,5–1. Gelişmekte olan ülkelerde daha yüksek.
İyileşme ve beklentiler
Beklenen sonuçlar ve iyileşme
6 ay altı bebekler: En yüksek morbidite ve mortalite. Aşılanmamış bebeklerde VÖO %1–3. Boğmaca ölümlerinin önde gelen nedeni.
Büyük çocuklar ve yetişkinler: Nadiren ölümcül ancak uzun süreli morbiditeye neden olur. "100 günlük öksürük."
Komplikasyonlar:
-
Pnömoni (bebeklerde en sık ölüm nedeni): %5–10.
-
Nöbetler: %1–2, genellikle febril.
-
Ensefalopati: %0,1–0,3.
-
Kaburga kırıkları, fıtıklar, subkonjunktival kanama (şiddetli öksürükten).
-
Boğmaca sonrası öksürük hipersensitivitesi aylarca sürebilir.
Bağışıklık: Doğal enfeksiyon 7–20 yıllık koruma sağlar. Aşıyla sağlanan bağışıklık 5–10 yıl içinde azalır.