Genel Bakış
Ağırlıklı olarak tükürük bezlerini etkileyen viral enfeksiyon olup yüzde ağrılı şişliğe neden olur. KKK aşısı ile büyük ölçüde önlenebilir.
Bulaşma
Genel Bakış
Kabakulak, Paramyxoviridae ailesine ait kabakulak virüsü tarafından oluşturulan akut viral bir enfeksiyondur. Parotis bezlerinin ağrılı şişmesi karakteristiktir. Solunum damlacıkları ile bulaşır. Genellikle kendi kendini sınırlayan bir hastalıktır ancak orkitis, menenjit ve sağırlık gibi komplikasyonlara yol açabilir. KKK aşısı ile önlenebilir.
Genel Bakış
Kabakulak, Paramyxoviridae ailesinden Mumps rubulavirus'un neden olduğu akut viral bir enfeksiyon hastalığıdır. Hastalığın en belirgin özelliği parotis (kulak altı) bezlerinin ağrılı şişmesidir. Enfeksiyonların %30–40'ı asemptomatiktir. Puberte sonrası erkeklerde en ciddi komplikasyon orşit (%15–30), kadınlarda ooforit (%5) olarak görülür.
Türkiye'de kabakulak, Genişletilmiş Bağışıklama Programı (GBP) kapsamında KKK (Kızamık-Kızamıkçık-Kabakulak) aşısıyla önlenmektedir. Ulusal Aşı Takvimine göre 1. doz 12. ayda, 2. doz 6 yaşında (ilkokul 1. sınıf) uygulanır. 2006 öncesi doğan ve aşısız olan yetişkinlerde sporadik vakalar görülebilir.
Kabakulak, Bulaşıcı Hastalıklar Sürveyans ve Kontrol Esasları Hakkında Yönetmelik kapsamında bildirimi zorunlu bir hastalıktır. Üniversite öğrenci yurtları ve askeri birlikler gibi toplu yaşam alanlarında salgın riski daha yüksektir.
Acil Belirtiler
Acil tıbbi müdahale gerektiren durumlar:
-
Şiddetli testis ağrısı (torsiyon ayırıcı tanısı — cerrahi acil)
-
Menenjit bulguları: Şiddetli baş ağrısı, ense sertliği, fotofobi, kusma
-
Konvülsiyon veya bilinç değişikliği (ensefalit)
-
İşitme kaybı
-
Şiddetli karın ağrısı (pankreatit)
112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Ayrıntılı Belirtiler
En yaygın belirti ve semptomlar
Kuluçka süresi: 12–25 gün (ortalama 16–18 gün)
Tipik seyir:
-
Parotit: Tek taraflı başlayıp %70–80 vakada iki taraflı olan ağrılı parotis şişliği
-
Çiğneme ve yutma güçlüğü; asidik yiyeceklerle ağrı artışı
-
Hafif ateş, halsizlik, baş ağrısı, miyalji
-
Submandibüler ve sublingual bezler de tutulabilir
Komplikasyonlarla ilişkili semptomlar:
-
Orşit (%15–30, puberte sonrası erkekler): Şiddetli testis ağrısı ve şişliği, ateş
-
Aseptik menenjit (%1–10): Baş ağrısı, ense sertliği, fotofobi
-
Pankreatit (%2–5): Epigastrik ağrı, bulantı, kusma
-
Ensefalit (1/6.000): Bilinç değişikliği, konvülsiyon
-
Sensorinöral işitme kaybı (1/20.000): Genellikle tek taraflı, kalıcı olabilir
Belirtileri bilmek, hızlı müdahale için ilk adımdır.
Hastalığın Seyri
Tipik hastalık seyri:
- Kuluçka dönemi: 16–18 gün (aralık 12–25 gün).
- Prodromal faz (1–2 gün): Düşük dereceli ateş, halsizlik, baş ağrısı, miyalji, iştahsızlık.
- Parotit (zirve 2.–3. gün, süre 5–10 gün): Tek taraflı sonra sıklıkla bilateral parotis bezi şişliği. Çiğneme veya asitli yiyecekler yenildiğinde ağrı artar. Kulak ağrısı. Şişlik 2.–3. günde zirve yapar, ardından kademeli olarak geriler.
- Komplikasyon penceresi (5.–14. gün): Orşit tipik olarak parotit başlangıcından 4–8 gün sonra gelişir. Menenjit parotit öncesinde, sırasında veya sonrasında olabilir.
- İyileşme: Parotit 7–10 gün içinde düzelir. Orşit 1–2 hafta içinde düzelir.
Asemptomatik enfeksiyon: Kabakulak enfeksiyonlarının %20–30'u subkliniktir. Diğer %40–50'si yalnızca nonspesifik solunum yolu semptomları ile başvurur.
Tanı
Bu hastalık nasıl teşhis edilir
Klinik tanı: Bilateral veya unilateral parotis şişliği + ateş + temas öyküsü ile klinik tanı konabilir.
Laboratuvar doğrulama:
-
RT-PCR: Stensen kanalı sürüntüsü (parotis kanalından) — en yüksek sensitivite, özellikle aşılı bireylerde
-
Kabakulak IgM antikoru (ELISA): Semptom başlangıcından itibaren pozitifleşir; aşılı bireylerde yanlış negatif olabilir
-
Çift serum IgG: ≥4 kat titre artışı
-
Viral kültür: Tükürük, idrar, BOS
Bildirim: Her doğrulanmış veya şüpheli vaka il/ilçe sağlık müdürlüğüne bildirilmelidir.
Tedavi
Mevcut tedavi yöntemleri
Tedavi — destek tedavisi:
-
Semptom başlangıcından itibaren 5 gün izolasyon (solunum yolu izolasyonu)
-
Analjezikler ve antipiretikler (parasetamol, ibuprofen)
-
Parotis bezi üzerine sıcak veya soğuk kompres
-
Yumuşak diyet; asidik yiyecek ve içeceklerden kaçınma
-
Yeterli hidrasyon
Orşit tedavisi:
-
Yatak istirahati, skrotum elevasyonu ve destek
-
Non-steroid antiinflamatuvar ilaçlar (NSAİİ)
-
Ağrı kontrolü; şiddetli vakalarda kısa süreli kortikosteroid düşünülebilir
Pankreatit tedavisi:
- IV sıvı, antiemetikler, ağrı kontrolü
Çoğu vaka erken teşhisle etkili bir şekilde tedavi edilir.
Korunma Detayları
Kendinizi nasıl korursunuz
Aşılama: KKK aşısı: 2 doz. Tek doz etkinliği %78, iki doz etkinliği %88.
Ulusal Aşı Takvimi (GBP):
-
- doz KKK: 12. ay
-
- doz KKK: 6 yaş (ilkokul 1. sınıf)
Salgın durumunda:
-
Üçüncü doz KKK önerilir (CDC/ACIP önerisi)
-
Aşısız temaslılara 72 saat içinde KKK aşısı
Yetişkinler:
-
1980 sonrası doğan ve aşı öyküsü belirsiz kişiler: En az 1 doz
-
Sağlık çalışanları: 2 doz veya seropozitivite kanıtı
Hazırlık en iyi korunmadır.
Seyahat Tavsiyeleri
Seyahat öncesi:
-
2 doz KKK aşısı olduğunuzdan emin olun
-
Toplu yaşam alanlarında (öğrenci yurtları, hostel) risk daha yüksektir
-
Öğrenci değişim programlarına katılanlar özellikle dikkatli olmalıdır
-
Erkek yetişkinler: Orşit riski nedeniyle aşı durumu mutlaka kontrol edilmelidir
Ne kadar yaygın?
İstatistikler ve coğrafi veriler
Türkiye'de KKK aşısının ulusal takvime dahil edilmesiyle (2006 sonrası 2. doz eklenmesi) kabakulak insidansı belirgin şekilde azalmıştır. Sporadik vakalar ve küçük salgınlar özellikle üniversite öğrenci yurtları, askeri birlikler ve aşısız yetişkin popülasyonlarda görülmektedir. 2006 öncesi doğan kohortlarda bağışıklık boşluğu mevcuttur. DSÖ Avrupa Bölgesi genelinde kabakulak vakaları bildirilmeye devam etmektedir.
Risk Faktörleri
En çok risk altında olan kimler
Aşılanmamış veya eksik aşılı olma, toplu yaşam alanları (üniversite yurtları, askeri kışlalar), aşı bağışıklığının azalması (KKK sonrası 10–15 yılda koruma düşebilir). Post-pubertal yaş: komplikasyon riski (orkitis, ooforit) önemli ölçüde artar.
Komplikasyon Detayları
Olası komplikasyonlar
Komplikasyonlar:
-
Orşit (%15–30, puberte sonrası erkekler): Tutulan testiste atrofi %50; bilateral orşitte infertilite riski artar ancak nadir (%1–2)
-
Ooforit (%5, puberte sonrası kadınlar): Genellikle fertiliteyi etkilemez
-
Aseptik menenjit (%1–10): Genellikle iyi prognozlu, kendiliğinden düzelir
-
Ensefalit (1/6.000): Mortalite %1–2; nörolojik sekel olabilir
-
Sensorinöral işitme kaybı (1/20.000): Genellikle tek taraflı, kalıcı olabilir
-
Pankreatit (%2–5): Nadiren kronikleşir
-
Artrit: Özellikle genç erkeklerde
-
Gebelikte kabakulak: 1. trimesterde spontan düşük riski artabilir (teratojenite kanıtlanmamıştır)
Mortalite: 1,6–3,8/10.000 vaka. Modern tıbbi bakımla çok düşüktür.
İyileşme ve beklentiler
Beklenen sonuçlar ve iyileşme
Genel: Mükemmel prognoz. VÖO ~%0,01. Büyük çoğunlukta kendini sınırlar.
Komplikasyonlar:
-
Orşit (testis iltihabı): puberte sonrası erkeklerin %15–30'u. Orşit vakalarının %15–30'unda bilateral. Subfertilite nadirdir (<%5); tam kısırlık son derece nadirdir.
-
Ooforit: puberte sonrası kadınların %5'i.
-
Aseptik menenjit: %1–10 (genellikle iyi huylu, 3–10 günde düzelir).
-
Sensorinöral sağırlık: 20.000'de 1 (genellikle tek taraflı, kalıcı olabilir).
-
Pankreatit: %4 (genellikle hafif, kendini sınırlar).
Bağışıklık: Doğal enfeksiyon sonrası ömür boyu. Aşı kaynaklı bağışıklık zamanla azalabilir (aşılı popülasyonlardaki salgınlara katkıda bulunan ikincil aşı başarısızlığı).