Genel Bakış
Kaşıntılı veziküler döküntüye neden olan son derece bulaşıcı viral hastalık.
Belirtiler
Belirtiler | Sıklık | Şiddet | Başlangıç |
|---|---|---|---|
| Ateş | 70% | Hafif | Erken dönem |
| Yorgunluk | 45% | Hafif | Erken dönem |
| Baş ağrısı | 50% | Hafif | Erken dönem |
| İştahsızlık | 40% | Hafif | Erken dönem |
| Halsizlik | 50% | Hafif | Erken dönem |
| Veziküler döküntü | 100% | Hafif | Doruk dönem |
| Miyalji | 30% | Hafif | Doruk dönem |
| Kaşıntı | 95% | Hafif | Her dönem |
Bulaşma
Genel Bakış
Varisela (su çiçeği), varisela-zoster virüsü (VZV) tarafından oluşturulan yüksek bulaşıcılığa sahip sistemik bir enfeksiyondur. Herpesviridae ailesi (insan herpes virüsü 3). VZV, primer enfeksiyon sonrası dorsal kök ganglionlarında ömür boyu latans oluşturur; reaktivasyon herpes zoster (zona) olarak görülür. R₀ 10-12 (en bulaşıcı patojenlerden). Havayolu, damlacık ve veziküler sıvıyla doğrudan temas ile bulaşır. Aşı öncesi ABD'de ~4 milyon vaka/yıl. 2 doz aşı: ~%90 etkinlik, şiddetli hastalığa karşı >%95.
Genel Bakış
Karakteristik kaşıntılı veziküler döküntü; maküller → papüller → veziküller → kabuklar şeklinde 4-7 günde ardışık ataklar halinde ilerler — tüm evrelerin eşzamanlı varlığı patognomoniktir. Şiddet yaşa bağlıdır: 1-9 yaşta hafif (250-500 lezyon); adölesanlar/yetişkinlerde daha şiddetli (>500 lezyon, pnömoni riski ×25). Konjenital varisela sendromu (maternal enfeksiyon <20 hafta'da %0,4-2): ekstremite hipoplazisi, deri lezyonları, göz/SSS anomalileri. Neonatal varisela (doğumdan 5 gün önce-2 gün sonra): VÖO %30'a kadar. İyileşme sonrası %10-30 yaşamları boyunca zona geliştirir.
Acil Belirtiler
Acil bakım: Solunum güçlüğü/göğüs ağrısı (varisela pnömonisi), ense sertliği/şiddetli baş ağrısı/bilinç değişikliği (ensefalit), nöbetler, yürüme güçlüğü (serebellar ataksi), >40°C ateş >4 gün, lezyonlar çevresinde hızla yayılan kızarıklık/şişlik (bakteriyel süperenfeksiyon — nekrotizan fasiit riski), veziküllerde kanama. Hekime başvurun: Gebede, immünosüpresif bireyde, <1 aylık yenidoğanda, yetişkin/adölesanda varisela. Aspirin KESİNLİKLE KONTRENDIKE (Reye sendromu).
Ayrıntılı Belirtiler
En yaygın belirti ve semptomlar
Prodrom (döküntüden 1-2 gün önce): Halsizlik, düşük ateş, baş ağrısı, miyalji (yetişkinlerde belirgin; çocuklarda minimal). Döküntü: Yüz/saçlı deri/gövdeden başlar (sentripetal dağılım), ekstremitelere yayılır. Dört evre: makül → papül → vezikül ("gül yaprağı üzerinde çiğ damlası") → kabuk. Her 1-2 günde yeni ataklar, 3-5 gün → tüm evrelerde eşzamanlı lezyonlar (patognomonik). İmmünkompetan çocuklarda 250-500 lezyon. Ateş 38-39°C. Kaşıntı genellikle yoğun. Mukozal tutulum (oral, konjunktival, genital) %20-30.
Belirtileri bilmek, hızlı müdahale için ilk adımdır.
Hastalığın Seyri
Kuluçka (10-21 gün, tipik 14-16 gün): Primer viremi (G4-6) → sekonder viremi (G10-14) → deri. Döküntüden ~1-2 gün öncesinden tüm lezyonlar kabuklanana kadar bulaşıcı. G0 (döküntü başlangıcı): Yüz/saçlı deri → gövde. G1-4: Her 12-24 saatte yeni ataklar, yoğun kaşıntı, ateş pik. G5-7: Yeni lezyon oluşumu durur, kabuklanma → bulaşıcılık sona erer. G7-14: Kabuklar düşer, iyileşme. Latans (ömür boyu): VZV duyusal ganglionlarda kalıcı latans → ileri yaşlarda zona reaktivasyonu.
Tanı
Bu hastalık nasıl teşhis edilir
Klinik tanı: Jeneralize veziküler döküntü + tüm evrelerde eşzamanlı lezyonlar + sentripetal dağılım. Aşı çağında: Atipik "breakthrough" varisela (<50 lezyon, makülopapüler). VZV PCR — altın standart; duyarlılık >%95; vahşi tip vs aşı suşunu (Oka) ayırt eder. Numuneler: vezikül sıvısı, kazıntılar, kabuklar, tükürük, kan, BOS. Seroloji (VZV IgG) — akut tanıdan ziyade bağışıklık değerlendirmesi için; IgM güvenilir değil.
Tedavi
Mevcut tedavi yöntemleri
Semptomatik tedavi (immünkompetan çocuk): Parasetamol (aspirin KONTRENDIKE — Reye sendromu; NSAİD'ler tartışmalı), kalamin losyon, yulaf ezmeli banyolar, oral antihistaminikler, tırnakları kısa tutun. Asiklovir: Adölesanlar ≥13, yetişkinler, gebeler, immünosüpresifler için önerilir. Oral: yetişkinlerde 800 mg 5×/gün × 7 gün — döküntüden 24 saat içinde başlanmalı. IV: 10 mg/kg/8 saat × 7-10 gün (ağır hastalık, pnömoni, ensefalit). Maruziyet sonrası profilaksi: Varisela aşısı 3-5 gün içinde; VariZIG 10 gün içinde yüksek riskli kişiler için.
Çoğu vaka erken teşhisle etkili bir şekilde tedavi edilir.
Korunma Detayları
Kendinizi nasıl korursunuz
Varisela aşısı — temel önlem. Varivax (atenüe Oka suşu): 2 doz (12-15 ay + 4-6 yaş). 2 doz: ~%90 etkinlik (herhangi varisela), >%98 (ağır hastalık). MMRV (ProQuad): KKK + varisela kombinasyonu. Yakalama aşılaması bağışık olmayan adölesanlar/yetişkinler için: ≥4 hafta arayla 2 doz. Kontrendikasyonlar: Gebelik (aşıdan sonra 1 ay bekleyin), ağır immünosüpresyon. CD4 ≥200 HIV'li bireylerde aşılanabilir. Maruziyet sonrası profilaksi: Aşı 3-5 gün içinde; VariZIG 10 gün içinde (immünosüpresifler, gebeler, yenidoğanlar). İzolasyon: Sağlık ortamlarında havayolu + temas önlemleri.
Hazırlık en iyi korunmadır.
Seyahat Tavsiyeleri
Epidemiyoloji iklim kuşağına göre değişir. Tropikal/subtropikal bölgeler: Edinim yaşı daha geç → yetişkin duyarlılık %20-50 (ılıman bölgelerde <%5). Seyahat öncesi: Varisela bağışıklığını doğrulayın (2 doz aşı, IgG serolojisi, belgelenmiş hastalık öyküsü). Bağışık olmayan gezginler: yolculuktan ≥4 hafta önce aşılama. Gebe kadınlar: Bağışık değilse aşılanma KONTRENDİKE; varisela/zona temasından kaçının; VariZIG erişilebilirliğini bilin. Gemi/grup seyahati: Yüksek salgın riski (R₀ 10-12). Asiklovir uluslararası alanda yaygın olarak mevcuttur.
Ne kadar yaygın?
İstatistikler ve coğrafi veriler
Aşı öncesi (ılıman): Neredeyse evrensel çocukluk enfeksiyonu, ABD'de ~4 milyon vaka/yıl, pik 5-9 yaş, >%95 yetişkin seropozitiflik, Mart-Mayıs mevsimselliği. Aşı sonrası (ABD): 1995'ten (1 doz) ve 2006'dan (2 doz) bu yana insidans, hospitalizasyon ve ölümlerde >%90 azalma. Tropikal bölgeler: Edinim yaşı daha geç, 15 yaşında seroprevalans daha düşük (%50-70), yüksek yetişkin duyarlılık. ~40 ülke varisela aşısını programına almış. DSÖ yalnızca ≥%80 kapsama sürdürülebilirse aşılamayı önerir. Zona: İnsidans 3-5/1.000 kişi-yıl, ≥80 yaşta 10-12/1.000.
Risk Faktörleri
En çok risk altında olan kimler
Enfeksiyon riski: Bağışıklık eksikliği (aşı veya geçirilmiş hastalık yok), yakın temas (ev içi sekonder atak hızı >%90), kapalı ortam (okul, kreş, kışla), tropikal bölge yerleşimi. Ağır hastalık riski: Adölesanlar/yetişkinler (pnömoni riski ×25, VÖO ×30), gebelik (pnömoni şiddeti artmış, konjenital varisela %0,4-2, neonatal varisela VÖO %30), T-hücre immünosüpresyonu (HIV CD4 <200, lösemi — mortalite %7-10), yenidoğan, egzema (eczema varicellosum), aspirin/salisilat kullanımı (Reye sendromu).
Komplikasyon Detayları
Olası komplikasyonlar
Bakteriyel deri süperenfeksiyonu — en sık komplikasyon (~%5); S. aureus ve A grubu streptokok → impetigo, selülit, nadir olarak nekrotizan fasiit (ağır, geniş cerrahi debridman gerekebilir). Varisela pnömonisi — yetişkinlerde en sık ciddi komplikasyon (~1/400); G3-5, bilateral infiltratlar; tedavisiz mortalite %10-30, IV asiklovir ile ~%6. Nörolojik: Serebellar ataksi (~1/4.000 çocuk, >%90 tam düzelme), ensefalit (~1/33.000-50.000, mortalite %5-10), VZV vaskülopatisi (inme), Reye sendromu. Hematolojik: Trombositopeni, hemorajik varisela. Konjenital/perinatal: Konjenital varisela sendromu, neonatal varisela (VÖO %30).
İyileşme ve beklentiler
Beklenen sonuçlar ve iyileşme
İmmünkompetan çocuklar: Mükemmel; aşı öncesi VÖO ~1/100.000. Komplikasyonlar %2-6, çoğunlukla bakteriyel deri süperenfeksiyonu. Adölesanlar/yetişkinler: VÖO ~30/100.000 (çocuklara göre ×30); varisela pnömonisi ~1/400 yetişkin (mortalite tedavisiz %10-30). Gebeler: Pnömoni daha ağır (asiklovir ile ~%10'a düşürüldü). Konjenital varisela %0,4-2. Neonatal varisela: VÖO %30'a kadar. İmmünosüpresifler: Antiviral öncesi mortalite %7-10, erken IV asiklovir ile ~%1. Zona: Yaşam boyu %10-30; postherpetik nevralji %10-20.