Typhoid

Wasafiri wa kimataifa:

• Wasafiri wote wanaokwenda maeneo yenye kiwango cha juu cha homa ya matumbo (Afrika Mashariki na Magharibi, Asia Kusini, Asia Kusini-Mashariki)

• Wasafiri wanaokwenda maeneo ya vijijini au yenye huduma duni za maji safi

• Wasafiri wa muda mrefu (>mwezi 1) — hatari inaongezeka na muda

Vikundi vyenye hatari kubwa:

• Wahudumu wa afya wanaofanya kazi katika maeneo yenye maambukizi mengi

• Wafanyakazi wa maabara wanaoshughulikia Salmonella Typhi

• Watu wanaofanya kazi katika kambi za wakimbizi au maeneo ya dharura za kibinadamu

• Wakazi wa maeneo ya mjini yenye msongamano na huduma duni za usafi

Mpango wa EPI (chanjo ya Vi-conjugate tu):

• WHO inapendekeza TCV kwa watoto kuanzia umri wa miezi 6 katika nchi zenye mzigo mkubwa

• Gavi inasaidia nchi za kipato cha chini kuingiza TCV katika EPI

• Tanzania na Kenya zinafikiria kuingiza TCV katika EPI — majaribio yanaendelea

Baada ya kuambukizwa:

• Chanjo haifai kwa kinga baada ya kuambukizwa (post-exposure) — haianza kufanya kazi haraka vya kutosha

Kizuizi kamili:

• Mzio mkubwa wa anafylaksia kwa dozi ya awali au kiungo chochote cha chanjo

Kizuizi cha muda:

• Ugonjwa mkali wa wastani au mkubwa — ahirisha hadi kupona

• Homa ya juu (>38.5°C)

Si kizuizi:

• Ujauzito — chanjo isiyohai ni salama; toa ikiwa hatari ya maambukizi ipo

• Kunyonyesha — salama

• VVU/UKIMWI — chanjo inashauriwa; mwitikio unaweza kuwa dhaifu

• Upungufu mdogo wa kinga

Tofauti na chanjo ya mdomo (Ty21a):

• Chanjo ya sindano (Vi polysaccharide) ni salama kwa watu wenye upungufu wa kinga, tofauti na chanjo hai ya mdomo

• Hii inafanya chanjo ya sindano kuwa chaguo bora kwa watu wanaoishi na VVU katika Afrika Mashariki

Athari za kawaida (kwa Vi polysaccharide):

• Maumivu kwenye sehemu ya sindano — 25-35%

• Uwekundu na uvimbe — 5-10%

• Homa nyepesi — 1-5%

• Maumivu ya kichwa — 5-10%

• Uchovu — 5-8%

Athari zisizo za kawaida (<1%):

• Kichefuchefu na kutapika

• Maumivu ya misuli na viungo

• Upele wa ngozi

Athari nadra sana:

• Anafylaksia — nadra sana

• Chanjo ya Vi polysaccharide inachukuliwa kuwa salama sana na ina historia ndefu ya matumizi

Chanjo ya Vi-conjugate (TCV):

• Mfumo wa athari unafanana na Vi polysaccharide

• Tafiti za kliniki (majaribio ya SEQTA katika Afrika na Asia) zimeonyesha usalama mzuri

• Inafaa kwa watoto kuanzia miezi 6 — faida kubwa katika EPI

Vi polysaccharide (Typhim Vi):

• Dozi moja ya 0.5 ml (25 mcg Vi antigen) kwa sindano ya misuli (IM)

• Umri: ≥2 miaka

• Nyongeza: kila miaka 2-3 ikiwa hatari inaendelea

• Toa angalau wiki 2 kabla ya safari

Vi-conjugate (Typbar-TCV):

• Dozi moja ya 0.5 ml kwa sindano ya misuli

• Umri: ≥miezi 6

• Nyongeza: haijabainishwa bado — tafiti zinaonyesha kinga ya ≥5 miaka

• WHO inapendekeza dozi moja kwa EPI na kampeni za chanjo

Kwa watoto katika Afrika Mashariki:

• Vi-conjugate (TCV) ndiyo chanjo inayopendekezwa na WHO kwa watoto

• Inaweza kutolewa pamoja na chanjo nyingine za EPI (measles, DPT)

• Gavi inatoa TCV kwa ~USD 1.50 kwa dozi kwa nchi zinazostahili

Katika hali za mlipuko:

• Kampeni za chanjo za dharura zinaweza kufanywa na Vi polysaccharide au TCV

• TCV inapendekezwa zaidi kwa sababu inajumuisha watoto wadogo

Vi polysaccharide:

• Ufanisi wa 55-72% katika kuzuia homa ya matumbo iliyothibitishwa kwa utamaduni wa damu

• Kinga inaanza wiki 2-3 baada ya chanjo

• Kinga inapungua baada ya miaka 2-3

Vi-conjugate (TCV):

• Ufanisi wa 81-87% katika majaribio ya kliniki (Nepal, Bangladesh, Malawi)

• Jaribio la Malawi — ufanisi wa 83.7% kwa watoto wa miezi 9 hadi miaka 12 (Africa-specific data)

• Kinga ya muda mrefu zaidi na mwitikio wa kinga wa kumbukumbu

Mapungufu:

• Chanjo zote mbili hazitoi kinga dhidi ya S. Paratyphi

• Ufanisi unapungua kwa watu wenye upungufu wa kinga

• Chanjo haibadilishi umuhimu wa hatua za usafi wa mazingira

Athari ya chanjo katika Afrika:

• Zimbabwe (2019): nchi ya kwanza barani Afrika kuingiza TCV katika EPI

• Majaribio ya Malawi yamethibitisha ufanisi wa TCV katika mazingira ya Afrika

• WHO Global Typhoid Strategy inalenga kupunguza visa kwa 50% ifikapo 2030

Chanjo nyingine:

• Chanjo ya typhoid ya sindano inaweza kutolewa pamoja na chanjo nyingine yoyote isiyohai katika sehemu tofauti za sindano

• Inaweza kutolewa siku moja na chanjo za wasafiri (homa ya manjano, homa ya ini A/B, meningococcal)

Antibiotiki:

• Chanjo ya sindano (Vi polysaccharide) haihusiani na antibiotiki — inaweza kutolewa wakati mtu anatumia antibiotiki

• Tofauti na chanjo ya mdomo (Ty21a) ambayo inaathiriwa na antibiotiki

Dawa za kupunguza kinga:

• Zinaweza kupunguza mwitikio wa chanjo — lakini chanjo bado inashauriwa

• Fikiria nyongeza mapema zaidi kwa watu wanaotumia dawa hizi

Pregnancy: Safe if travel warrants vaccination.

Injectable typhoid ViCPS (Vi polysaccharide) vaccine is an inactivated subunit vaccine and is considered safe during pregnancy when the risk of typhoid fever warrants vaccination.

• Limited formal studies in pregnancy, but extensive post-marketing experience with no safety signals.

• Preferred over oral Ty21a (live vaccine) during pregnancy.

• WHO recommends vaccination for pregnant travelers to highly endemic areas (South Asia in particular).

Breastfeeding: Safe — no restrictions.

Injectable typhoid ViCPS vaccine is inactivated and poses no risk during breastfeeding. No modification to breastfeeding or vaccination schedule is required.

Pediatric use:

• Injectable ViCPS: licensed from 2 years of age.

• Children <2 years: ViCPS is not effective due to T-cell-independent polysaccharide response immaturity.

• Typhoid conjugate vaccine (TCV, e.g., Typbar-TCV): licensed from 6 months — preferred for young children in endemic settings (WHO prequalified).

• Single 0.5 mL IM dose. Revaccinate every 2–3 years if continued exposure.

Geriatric use:

• No specific age-related concerns. Standard dose and schedule apply.

• Immune response may be slightly reduced in elderly adults, but clinically protective levels are typically achieved.

• Food and water precautions remain essential regardless of vaccination status.

Mapungufu ya chanjo ya Vi polysaccharide:

• Haifanyi kazi kwa watoto chini ya miaka 2 — mfumo wa kinga hauwezi kujibu polysaccharide vizuri

• Kinga inapungua baada ya miaka 2-3 — nyongeza inahitajika kwa wasafiri wa mara kwa mara

• Haitoi kinga dhidi ya paratyphoid (S. Paratyphi A, B, C)

Faida ya Vi-conjugate (TCV):

• Inafanya kazi kwa watoto kuanzia miezi 6

• Kinga ni ya muda mrefu zaidi (≥5 miaka au zaidi)

• Inazalisha kinga ya kumbukumbu (immunological memory)

Hatua za ziada:

• Chanjo peke yake haitoshi — endelea na tahadhari za chakula na maji

• Osha mikono mara kwa mara kwa sabuni

• Kunywa maji safi tu (yaliyochemshwa au ya chupa)

• Kula chakula kilichopikwa vizuri na cha moto

Hifadhi:

• +2°C hadi +8°C — usigandishe

• Tumia sindano mpya kwa kila mtu — kuzuia maambukizi ya hospitali