Muhtasari
Maambukizi ya bakteria yanayosababisha mashambulizi ya kikohozi kali na kisirani (whoop) — hatari sana kwa watoto wachanga chini ya miezi 6.
Njia za maambukizi
Muhtasari
Kifaduro (kikohozi cha mvua) kinasababishwa na Bordetella pertussis. Kinaenea sana (R₀ 12–17). Kikohozi cha mashambulizi na sauti ya kuvuta hewa ("whoop"). Hatari hasa kwa watoto wachanga <miezi 6. ~Vifo 160,000/mwaka (hasa watoto wachanga katika nchi za kipato cha chini). Ugonjwa unaoweza kuzuiwa kwa chanjo (DTPa/Tdap).
Muhtasari
Kifaduro (pertussis / whooping cough / kikohozi cha mvua) ni ugonjwa wa kuambukiza sana unaosababishwa na bakteria Bordetella pertussis. Kiwango cha kueneza ndani ya nyumba ni 80–90%. Hatari zaidi kwa watoto wachanga chini ya miezi 6 (90% ya vifo). Ugonjwa huu umerudi duniani tangu 2010 kutokana na kupungua kwa kinga baada ya chanjo ya acellular.
Katika Afrika Mashariki, kifaduro bado ni tatizo kubwa la kiafya kwa watoto wachanga. Chanjo ya DTP/Pentavalent katika programu ya EPI inatoa ulinzi, lakini kiwango cha chanjo hakifikii 100% katika maeneo yote. Chanjo ya Tdap kwa mama wajawazito (kila ujauzito) ndiyo mkakati mpya wa kulinda watoto wachanga kabla ya chanjo yao kuanza — lakini bado haijaingizwa rasmi katika programu za EPI za nchi nyingi za Afrika Mashariki.
Ishara za dharura
Mtoto mchanga anayeacha kupumua (apnea) au kuwa bluu (cyanosis). Degedege. Kushindwa kula/kunyonya. Homa >38.5°C pamoja na kikohozi (nimonia). NENDA HOSPITALI MARA MOJA.
Dalili za kina
Dalili na ishara za kawaida zaidi
Hatua ya mafua (catarrhal phase, wiki 1–2):
-
Haitofautishwi na mafua ya kawaida — pua inayotoka maji, kupiga chafya, kikohozi kidogo
-
Homa nyepesi au bila homa
-
HATUA HII NDIYO YA KUAMBUKIZA ZAIDI
Hatua ya kikohozi (paroxysmal phase, wiki 2–8):
-
Vipindi vya kikohozi kali cha mfululizo kinachofuatiwa na "whoop" — sauti ya juu ya kuvuta pumzi
-
Kutapika baada ya kikohozi (post-tussive emesis)
-
Watoto wachanga: WANAWEZA KUACHA KUPUMUA (apnea) BILA WHOOP — dalili ya hatari
-
Vipindi vinaweza kuwa 10–30 kwa siku/usiku
-
Kati ya vipindi, mtoto anaweza kuonekana mzima
Hatua ya kupona (convalescent phase, wiki 2–6+):
- Kikohozi kinapungua polepole lakini kinaweza kudumu miezi kadhaa ("kikohozi cha siku 100")
Kujua dalili ni hatua ya kwanza kwa mwitikio wa haraka.
Mwenendo wa ugonjwa
Mwenendo wa kawaida wa ugonjwa:
- Kipindi cha kutokeza dalili: Siku 7–10 (kati ya siku 5–21).
- Hatua ya mafua (wiki 1–2): Kikohozi kidogo, mafua, homa ya chini. Haiwezi kutofautishwa na mafua ya kawaida. Kipindi cha kuambukiza zaidi.
- Hatua ya mikazo (wiki 2–8): Mikazo ya tabia ya kikohozi cha haraka ikifuatiwa na kuvuta pumzi kwa sauti ya "whoop" (inayoonekana zaidi kwa watoto; mara nyingi haipo kwa watu wazima na watoto wachanga). Kutapika baada ya kukohoa. Mikazo inaweza kusababishwa na kula, kunywa, au kupiga miayo. Kati ya mikazo, mgonjwa anaonekana mzima.
- Hatua ya kupona (wiki hadi miezi): Kupungua taratibu kwa mzunguko na ukali wa kikohozi. Maambukizi ya njia ya hewa yanayoingia kati yanaweza kusababisha kurudi kwa muda kwa kikohozi cha mikazo.
Dalili zisizo za kawaida: Watu wazima na watoto waliopewa chanjo mara nyingi wana kikohozi cha muda mrefu bila "whoop" ya kawaida. Watoto wachanga <miezi 3 wanaweza kujitokeza na apnea badala ya kikohozi.
Utambuzi
Jinsi ugonjwa huu unavyotambuliwa
Uchunguzi wa maabara:
-
PCR ya nasopharyngeal swab — njia bora zaidi, matokeo ndani ya masaa machache
-
Utamaduni wa Bordetella pertussis (Bordet-Gengou agar) — specific lakini polepole
-
Serology (IgG anti-PT) — kwa kesi za baadaye (>3 wiki)
Taarifa: Toa taarifa kwa mamlaka ya afya. Uchunguzi wa watu wote waliogusana.
Matibabu
Njia za matibabu zinazopatikana
Antibiotiki:
-
Azithromycin kwa siku 5 (dawa ya kwanza — salama kwa watoto chini ya mwezi 1)
-
Clarithromycin kwa siku 7 (mbadala)
-
Trimethoprim-sulfamethoxazole (ikiwa macrolides hazifai)
Watoto wachanga chini ya miezi 6:
-
LAZIMA walazwe hospitalini
-
Ufuatiliaji wa mfumo wa kupumua kwa masaa 24 (apnea monitoring)
-
Oksijeni ikiwa inahitajika
-
Msaada wa lishe (ikiwa kutapika kunazuia kulisha)
Kuzuia kwa waliogusana:
- Antibiotiki ya kuzuia (azithromycin) kwa watu WOTE wa nyumbani — bila kujali hali ya chanjo
Hali nyingi hutibiwa kwa ufanisi kwa utambuzi wa mapema.
Maelezo ya kuzuia
Jinsi ya kujilinda
Chanjo:
-
DTP/Pentavalent katika EPI: Wiki 6, 10, 14 (whole-cell pertussis)
-
Tdap kwa mama wajawazito kila ujauzito (wiki 20–36) — mkakati bora wa kulinda watoto wachanga
-
"Mkakati wa kokondi" (cocoon strategy): Chanjo ya watu wote wanaomzunguka mtoto mchanga
Katika Afrika Mashariki:
-
Pentavalent (DTP-HepB-Hib) katika EPI ya Tanzania na Kenya
-
Chanjo ya Tdap kwa wajawazito bado haijaingizwa rasmi katika EPI — lakini inapendekezwa
Maandalizi ni ulinzi bora zaidi.
Ushauri wa kusafiri
Hakikisha chanjo ya Tdap ni ya hivi karibuni. Mama wajawazito wanaosafiri: Tdap katika kila ujauzito (wiki 27–36 za ujauzito ni bora zaidi). Kuwa mwangalifu na watoto wachanga wasafiri katika maeneo yenye chanjo duni.
Ni ya kawaida kiasi gani?
Takwimu na data za kijiografia
Duniani: Visa ~24 milioni na vifo ~160,000 kwa mwaka (hasa watoto wachanga). Katika Afrika Mashariki, data kamili ni ngumu kupatikana kwa sababu ya uchunguzi mdogo na ufuatiliaji duni. Tanzania na Kenya: Visa vinatokea kwa mfululizo, na milipuko ya mara kwa mara katika jamii zenye chanjo duni. Mzigo mkubwa katika watoto chini ya mwaka 1 ambao hawajapata chanjo kamili.
Sababu za hatari
Nani yuko hatarini zaidi
Watoto wachanga wasiochanjwa/wasiochanjwa kikamilifu, kinga inayopungua (miaka 5–10 baada ya chanjo), kuwasiliana na mtu wa nyumbani aliyeambukizwa, msongamano.
Maelezo ya matatizo
Matatizo yanayoweza kutokea
Matatizo (hasa kwa watoto wachanga):
-
Nimonia (sababu kuu ya vifo — 90% ya vifo ni kwa watoto chini ya mwaka 1)
-
Apnea (kuacha kupumua) — hatari zaidi kwa watoto chini ya miezi 6
-
Degedege (convulsions)
-
Encephalopathy (uharibifu wa ubongo)
-
Mifupa ya mbavu kuvunjika (kutokana na kikohozi kali — kwa watu wazima)
-
Hernia, rectal prolapse
-
Kupoteza uzito na utapiamlo
Vifo: Nchi zilizoendelea: <1%. Nchi zinazoendelea (ikiwa ni pamoja na Afrika Mashariki): 1–4% kwa watoto wachanga. Hatari ya juu zaidi kwa watoto ambao hawajachanjwa.
Kupona na matarajio
Matokeo yanayotarajiwa na kupona
Watoto wachanga <miezi 6: Magonjwa na vifo vingi zaidi. CFR 1–3% kwa watoto wasiopewa chanjo. Sababu kuu ya vifo vya kikohozi cha mvua.
Watoto wakubwa na watu wazima: Mara chache husababisha kifo lakini husababisha ugonjwa wa muda mrefu. "Kikohozi cha siku 100."
Matatizo:
-
Nimonia (sababu kuu ya vifo kwa watoto wachanga): 5–10%.
-
Degedege: 1–2%, kwa kawaida za homa.
-
Encephalopathy: 0.1–0.3%.
-
Kuvunjika kwa mbavu, hernia, kutoka damu kwenye jicho (kutokana na kikohozi kali).
-
Usikivu wa kupindukia wa kikohozi baada ya pertussis unaweza kudumu miezi.
Kinga: Maambukizi ya asili hutoa ulinzi wa miaka 7–20. Kinga inayotokana na chanjo hupungua kwa miaka 5–10.