Muhtasari
Ugonjwa mpole wa virusi unaosababisha upele na homa, lakini ni hatari sana kwa wajawazito — unaweza kusababisha kasoro za kuzaliwa (CRS).
Njia za maambukizi
Muhtasari
Rubela inasababishwa na virusi vya rubela (Togaviridae). Nyepesi kwa watoto/watu wazima, lakini tishio kuu: sindromu ya kuzaliwa ya rubela (CRS) inapopata maambukizi trimesta ya kwanza (hadi 85% ya hatari): mtoto wa jicho, kasoro za moyo, uziwi, microcephaly. Ugonjwa unaoweza kuzuiwa kwa chanjo (MMR).
Muhtasari
Rubela (German measles) ni ugonjwa wa virusi unaosababishwa na kirusi cha rubella (Rubella virus). Kwa kawaida ni ugonjwa mpole, lakini ni hatari SANA wakati wa ujauzito — Sindromu ya Rubela ya Kuzaliwa (Congenital Rubella Syndrome — CRS) husababisha uziwi, kasoro za moyo, mtoto wa jicho (cataracts), na matatizo ya ubongo. Hatari ya CRS ni 85–90% ikiwa mama ataambukizwa katika wiki 12 za kwanza za ujauzito.
Katika Afrika Mashariki, chanjo ya MR/MMR imeingizwa katika programu za EPI. Tanzania na Kenya zinatoa chanjo ya MR katika umri wa miezi 9 na 18. Rubela ni ugonjwa unaopaswa kutolewa taarifa, na ufuatiliaji wa CRS ni muhimu kwa kuelewa mzigo wa ugonjwa.
Ishara za dharura
Mwanamke mjamzito aliyegusana na mgonjwa wa rubela → uchunguzi wa damu wa HARAKA (IgM + IgG avidity). Upele kwa mwanamke mjamzito — tafuta msaada wa daktari MARA MOJA.
Dalili za kina
Dalili na ishara za kawaida zaidi
Kipindi cha athari: Siku 14–21
-
Homa nyepesi (37.5–38.5°C)
-
Tezi za limfu nyuma ya masikio (posterior auricular) na shingoni kuvimba — dalili ya kipekee zaidi
-
Upele wa rangi ya waridi, laini, usioungana (maculopapular rash) kwa siku 3 — "ugonjwa wa siku 3"
-
Maumivu ya viungo (arthralgia): 60–70% ya wanawake wazima — inaweza kudumu wiki kadhaa
-
25–50% ya visa havina dalili zozote
Sindromu ya Rubela ya Kuzaliwa (CRS):
-
Uziwi wa neva (sensorineural deafness) — dalili ya kawaida zaidi
-
Kasoro za moyo (patent ductus arteriosus, pulmonary stenosis)
-
Mtoto wa jicho (cataracts), glaucoma
-
Microcephaly, matatizo ya kiakili
-
Thrombocytopenia, hepatosplenomegaly ya neonatal
Kujua dalili ni hatua ya kwanza kwa mwitikio wa haraka.
Mwenendo wa ugonjwa
Mwenendo wa kawaida wa ugonjwa (baada ya kuzaliwa):
- Kipindi cha kutokeza dalili: Siku 14–21 (wastani siku 16–18).
- Awamu ya awali (siku 1–5, inajitokeza zaidi kwa watu wazima): Homa ya chini, udhaifu, macho mekundu kidogo, nodi za lymph kuvimba (nyuma ya sikio, nyuma ya shingo, nyuma ya kichwa — za kipekee).
- Upele (siku 3 — "surua ya siku 3"): Upele mwembamba wa maculopapular wa rangi ya waridi, unaoanzia usoni, kusambaa mwilini na miguuni ndani ya masaa 24. Hupotea kwa utaratibu uleule. Upele haukujumuishi kama surua.
- Kupona: Upele hupotea katika siku 3. Nodi za lymph zilizovimba zinaweza kudumu wiki 1–2. Maumivu ya viungo kwa watu wazima (hasa wanawake) yanaweza kudumu wiki 1–4.
Kipengele muhimu: Hadi 50% ya maambukizi ya rubela ni ya kimya — serologia inahitajika kuthibitisha utambuzi. Upele si wa kipekee na unaweza kuchanganywa na upele mwingi wa virusi.
Utambuzi
Jinsi ugonjwa huu unavyotambuliwa
Uchunguzi wa maabara:
-
IgM ya kupambana na rubella (ELISA) — chanya kuanzia siku 3–5 ya upele
-
IgG ya mara mbili (paired sera) — kupanda mara ≥4
-
RT-PCR — kuthibitisha na kubainisha aina ya kijeni
-
IgG avidity — kutofautisha kati ya maambukizi ya hivi karibuni na ya zamani (MUHIMU kwa wajawazito)
Taarifa: Toa taarifa mara moja. Uchunguzi wa CRS kwa watoto wote waliozaliwa na dalili zinazofanana.
Matibabu
Njia za matibabu zinazopatikana
Matibabu ya kuunga mkono:
-
Dawa za kupunguza uvimbe (NSAIDs) kwa maumivu ya viungo
-
Kupumzika na maji ya kutosha
-
Wajawazito: Ufuatiliaji wa ultrasound kwa makini
-
CRS: Matibabu ya taaluma nyingi (upasuaji wa moyo, usaidizi wa kusikia, tiba ya macho)
Hakuna dawa maalum ya kupambana na kirusi.
Hali nyingi hutibiwa kwa ufanisi kwa utambuzi wa mapema.
Maelezo ya kuzuia
Jinsi ya kujilinda
Chanjo:
-
MR/MMR: Dozi mbili katika ratiba ya EPI
-
Tanzania: MR miezi 9 na 18
-
Kenya: MR miezi 9 na 18 (kuhamia MMR)
-
Thibitisha kinga (IgG) kwa wanawake wote wa umri wa kuzaa KABLA ya ujauzito
-
Chanjo NI MARUFUKU wakati wa ujauzito (live vaccine)
-
Subiri angalau mwezi 1 baada ya chanjo kabla ya kushika mimba
Maandalizi ni ulinzi bora zaidi.
Ushauri wa kusafiri
Thibitisha kinga yako ya rubela (dozi 2 za MR/MMR au IgG chanya) kabla ya kusafiri. Wanawake wa umri wa kuzaa: hakikisha kinga kabla ya kusafiri kwenda maeneo yenye milipuko. USICHANJWE ikiwa una ujauzito.
Ni ya kawaida kiasi gani?
Takwimu na data za kijiografia
Kabla ya chanjo, CRS ilisababisha matatizo makubwa kwa watoto wengi katika Afrika Mashariki. Kuingizwa kwa chanjo ya MR katika EPI kumepunguza visa sana. Hata hivyo, wanawake wazima ambao hawakuchanjwa bado wako hatarini. WHO AFRO inalenga kutokomeza rubela na CRS kupitia chanjo ya MR/MMR.
Sababu za hatari
Nani yuko hatarini zaidi
Kutochanjwa, ujauzito (hatari ya CRS), safari kwenda maeneo ya kawaida, hali isiyojulikana ya serolojia.
Maelezo ya matatizo
Matatizo yanayoweza kutokea
Matatizo:
-
CRS (85–90% ikiwa mama ataambukizwa katika trimesta ya kwanza)
-
Arthritis (hasa kwa wanawake wazima)
-
Thrombocytopenia (1/3,000)
-
Encephalitis (1/6,000) — nadra lakini hatari
-
Kuharibika kwa mimba
CRS ni tatizo kubwa la kiafya katika Afrika Mashariki — chanjo ya MR/MMR ndiyo njia pekee ya kuzuia.
Kupona na matarajio
Matokeo yanayotarajiwa na kupona
Rubela ya baada ya kuzaliwa: Nyepesi. Hujipunguza yenyewe katika siku 3–5. Matatizo nadra kwa watoto. Watu wazima wanaweza kupata maumivu ya muda ya viungo (hasa wanawake, 70%).
Sindromu ya Rubela ya Kuzaliwa (CRS) — wasiwasi mkuu:
-
Maambukizi ya mama katika trimester ya kwanza: hatari ya 80–90% ya CRS.
-
Dalili za CRS: uziwi wa sensorineural (60–75%), kasoro za moyo za kuzaliwa (PDA, stenosis ya pulmona), cataracts/glaucoma, ulemavu wa akili, ini na wengu kukua, purpura ya thrombocytopenic (upele wa "blueberry muffin").
-
CRS ina matatizo makubwa ya maisha yote na vifo vya 10–20% katika mwaka wa kwanza.
-
Maambukizi ya trimester ya pili: hatari hupungua hadi 10–20%. Trimester ya tatu: CRS ni nadra.
Kimataifa: Kuondoa rubela kumefikiwa katika Marekani (2015). Programu za chanjo zimepunguza sana CRS duniani kote.