Ta strona jest w trakcie wdrażania podstawowych funkcji i nie jest jeszcze gotowa do użytku przez pacjentów.
Ta strona jest w trakcie wdrażania podstawowych funkcji i nie jest jeszcze gotowa do użytku przez pacjentów.
Tylko do celów informacyjnych — nie stanowi porady medycznej
Otrzymaj bezpłatny przewodnik po szczepieniach i rekomendacje klinik — prosto na Twój email.
Jak groźna?
Ryzyko zgonu
Nie
Czy jest szczepionka?
Czas do objawów
Kraje dotknięte
Aktywne ogniska
Najczęstsza choroba podróżnych — dotyka 20–60% osób podróżujących do krajów rozwijających się. Zwykle ustępuje samoistnie. Zabierz doustne sole nawadniające i wiedz, kiedy szukać pomocy medycznej (krwisty stolec, wysoka gorączka, objawy odwodnienia).
Biegunka podróżnych to najczęstsza choroba związana z podróżami, dotykająca 20–60% podróżnych do krajów rozwijających się. Zwykle samoograniczająca się (3–5 dni), wywoływana głównie przez enterotoksyczne szczepy E. coli (ETEC). Kluczowe znaczenie ma nawadnianie doustne.
Objawy | Częstość | Nasilenie | Początek |
|---|---|---|---|
| Biegunka | 100% | Umiarkowany | Wczesna faza |
| Skurcze brzucha | 80% | Umiarkowany | Wczesna faza |
| Nudności | 50% | Łagodny | Wczesna faza |
| Wymioty | 25% | Łagodny | Wczesna faza |
| Odwodnienie | 40% | Umiarkowany | Szczyt choroby |
| Biegunka krwista | 15% | Ciężki | Szczyt choroby |
| Krew w stolcu | 12% | Ciężki | Szczyt choroby |
| Dreszcze | 10% | Łagodny | Szczyt choroby |
| Bóle mięśniowe | 20% | Łagodny | Szczyt choroby |
| Zmęczenie | 50% | Łagodny | Późna faza |
| Zaparcie | 5% | Łagodny | Późna faza |
| Ból brzucha | 60% | Łagodny | Dowolna faza |
| Wzdęcia | 45% | Łagodny | Dowolna faza |
| Utrata apetytu | 65% | Łagodny | Dowolna faza |
| Złe samopoczucie | 55% | Łagodny | Dowolna faza |
| Gorączka | 20% | Łagodny | Dowolna faza |
| Ból głowy | 30% | Łagodny | Dowolna faza |
Biegunka podróżnych jest najczęstszą chorobą związaną z podróżami, dotykającą 30–70% podróżnych do regionów wysokiego ryzyka. Głównie wywoływana przez patogeny bakteryjne, zwłaszcza enterotoksygenną E. coli (ETEC) (30–60% przypadków). Zwykle samoograniczająca (3–5 dni), ale może istotnie zakłócić plany podróży.
Biegunka podróżnych (ang. travelers' diarrhea, TD) to zespół objawów żołądkowo-jelitowych rozwijający się podczas lub krótko po podróży do regionów o niższym standardzie sanitarnym. Jest to najczęstsza dolegliwość zdrowotna podróżnych — dotyka od 20% do 60% osób wyjeżdżających z krajów wysokorozwiniętych do krajów rozwijających się, w zależności od destynacji, pory roku i zachowań żywieniowych.
Etiologia — najczęstsze patogeny:
Bakterie (80–90% przypadków):
Enterotoksyczna Escherichia coli (ETEC) — 30–60% wszystkich przypadków, najczęstsza przyczyna na świecie
Enteroagregacyjna E. coli (EAEC) — rosnące znaczenie epidemiologiczne
Campylobacter jejuni — dominuje w Azji Południowo-Wschodniej (do 40% przypadków)
Salmonella spp. (nietyfouszowe) — 5–10%
Shigella spp. — wywołuje czerwonkę bakteryjną (biegunka krwawa)
Aeromonas, Plesiomonas, Vibrio (poza V. cholerae)
Wirusy (5–15%):
Norowirusy — szczególnie na statkach wycieczkowych i w ośrodkach wypoczynkowych
Rotawirusy, adenowirusy jelitowe, astrowirusy
Pasożyty (5–10%, częściej przy biegunkach przewlekłych):
Giardia lamblia — najczęstszy pasożyt, szczególnie w Azji Centralnej, Rosji, górskich strumieniach
Cryptosporidium parvum — oporny na chlorowanie wody
Entamoeba histolytica — pełzakowica, Azja Południowa, Afryka
Cyclospora cayetanensis — Nepal, Peru, sezonowo
Droga zakażenia: Fekalno-oralna — spożycie skażonej wody lub żywności (surowe warzywa myte zanieczyszczoną wodą, lód, niepasteryzowane napoje, owoce morza, potrawy uliczne).
Objawy wymagające pilnej pomocy medycznej:
Ciężkie odwodnienie: Bardzo suche śluzówki, brak oddawania moczu przez >8 godzin, tachykardia (>100/min), hipotensja, zawroty głowy przy wstawaniu, oszołomienie lub splątanie
Biegunka krwawa: Krew lub śluz w stolcu — sugeruje infekcję inwazyjną (Shigella, E. histolytica, Campylobacter); wymaga antybiotykoterapii i diagnostyki
Wysoka gorączka: >39°C utrzymująca się >48 h — konieczne wykluczenie malarii (w rejonach endemicznych), duru brzusznego, sepsy
Biegunka u dzieci <2 lat: Szybkie odwodnienie; objawy ostrzegawcze: wklęsłe ciemiączko, brak łez przy płaczu, ospałość, >6 wodnistych stolców/24 h
Uporczywe wymioty uniemożliwiające przyjmowanie płynów doustnych
Silne bóle brzucha z obroną mięśniową — ryzyko powikłania chirurgicznego
Objawy utrzymujące się >7 dni bez poprawy mimo leczenia objawowego
Osoby z chorobami przewlekłymi: Cukrzyca (ryzyko hipoglikemii), niewydolność nerek, immunosupresja, nieswoiste zapalenia jelit
Najczęstsze znaki rozpoznawcze
Objawy biegunki podróżnych pojawiają się zwykle w ciągu pierwszych 2–3 dni od przyjazdu (mogą wystąpić od pierwszego dnia do 2 tygodni po przybyciu):
Klasyczna biegunka podróżnych (postać łagodna do umiarkowanej):
≥3 luźne lub wodniste stolce w ciągu 24 godzin — kryterium definiujące
Kurczowe bóle brzucha (kolka jelitowa) — u 50–75% chorych
Nudności — u 10–50% chorych
Nagłe parcie na stolec (urgencja)
Wzdęcia brzucha, gazy
Zwykle brak gorączki
Czas trwania: 3–5 dni (samoograniczająca się)
Postać umiarkowana:
4–5 luźnych stolców/24 h
Kurczowe bóle brzucha utrudniające normalną aktywność
Gorączka niska (<38,5°C) u części pacjentów
Wymioty (rzadko)
Postać ciężka (biegunka inwazyjna/czerwonka):
≥6 luźnych stolców/24 h lub krew/śluz w stolcu
Gorączka ≥38,5°C
Silne bóle brzucha, tenesmus (bolesne parcie)
Odwodnienie (suchość śluzówek, zmniejszone oddawanie moczu, zawroty głowy)
Wskazuje na patogeny inwazyjne: Shigella, Campylobacter, Salmonella, Entamoeba histolytica
Biegunka przewlekła (>14 dni):
Sugeruje zakażenie pasożytnicze (Giardia, Cryptosporidium), poinfekcyjny zespół jelita drażliwego lub inną przyczynę nieinfekcyjną
Wymaga diagnostyki laboratoryjnej
Znajomość objawów to pierwszy krok do szybkiej reakcji.
Typowy przebieg choroby:
Najczęstsze czynniki etiologiczne:
Bakteryjne (80–85%): ETEC (najczęstszy), Campylobacter, Salmonella, Shigella.
Wirusowe (5–15%): Norovirus.
Pasożytnicze (5–10%): Giardia, Cryptosporidium, Entamoeba (dłuższa inkubacja, przedłużone objawy).
Zasady leczenia: Nawadnianie doustne w pierwszej kolejności. Loperamide dla łagodzenia objawów (tylko przy biegunce bezkrwistej). Azithromycin (empiryczny antybiotyk w razie potrzeby).
Jak rozpoznawana jest choroba
Diagnostyka biegunki podróżnych jest w większości przypadków kliniczna. Badania laboratoryjne wskazane są w przypadkach ciężkich, przedłużających się lub krwawych:
Postępowanie standardowe (biegunka łagodna/umiarkowana):
Rozpoznanie kliniczne na podstawie objawów i wywiadu podróżnego — badania laboratoryjne zwykle niepotrzebne
Samoocena odwodnienia (turgor skóry, częstość oddawania moczu, barwa moczu)
Wskazania do diagnostyki laboratoryjnej:
Biegunka krwawa (dyzenteria)
Gorączka >38,5°C utrzymująca się >48 godzin
Biegunka trwająca >7 dni bez poprawy
Biegunka trwająca >14 dni (przewlekła)
Ciężkie odwodnienie
Osoby z immunosupresją
Badania laboratoryjne:
Posiew kału: Identyfikacja Salmonella, Shigella, Campylobacter, E. coli O157:H7
czas: 48–72 h
Panele multiplex PCR kału (np. FilmArray GI): Szybka detekcja 22+ patogenów (bakterie, wirusy, pasożyty) w <2 h
coraz szerzej dostępne
zalecane przez CDC przy biegunkach >7 dni
Badanie parazytologiczne kału (3× z kolejnych dni): Mikroskopia na Giardia, Cryptosporidium, E. histolytica
czułość wzrasta przy wielokrotnym pobraniu
Antygen Giardia w kale: Immunochromatograficzny test szybki
czułość >90%
Test toksyny C. difficile: Przy biegunce po antybiotykoterapii
Kalprotektyna w kale: Marker zapalenia jelitowego
pomaga różnicować biegunkę zakaźną od czynnościowej
Diagnostyka różnicowa: Zakażenia enteryczne (wirusowe, bakteryjne, pasożytnicze), zatrucie pokarmowe, nieswoiste zapalenia jelit (NZJ), zespół jelita drażliwego, nietolerancja laktozy, malaria (może objawiać się biegunką), biegunka polekowa.
Dostępne metody leczenia
Leczenie biegunki podróżnych zależy od nasilenia objawów. Nadrzędnym celem jest zapobieganie odwodnieniu i skrócenie czasu trwania choroby:
Nawadnianie (najważniejszy element leczenia):
Doustne roztwory nawadniające (ORS): Złoty standard. Skład wg WHO: 75 mEq/L sodu, 75 mmol/L glukozy, osmolarność 245 mOsm/L. Dostępne w aptekach na całym świecie (np. Gastrolit, Orsalit, Humana Elektrolyt)
Alternatywa domowa: 1 litr przegotowanej wody + 6 łyżeczek cukru + ½ łyżeczki soli (przybliżony skład)
Pić małymi łykami, często (co 5–10 minut)
zwiększyć ilość przy wymiotach
Unikać soków owocowych i napojów gazowanych (wysokoosmolarne — mogą nasilać biegunkę)
W ciężkim odwodnieniu — nawadnianie dożylne (0,9% NaCl lub płyn Ringera)
Postać łagodna (1–2 luźne stolce, bez gorączki):
ORS + dieta łagodna (ryż, banany, krakersy, rosół)
Loperamid (Imodium): 4 mg dawka wstępna, następnie 2 mg po każdym luźnym stolcu (max 16 mg/dobę)
przynosi ulgę w ciągu 1–2 h
Przeciwwskazania dla loperamidu: biegunka krwawa, gorączka >38,5°C, podejrzenie C. difficile
Czas trwania: samoograniczająca się, zwykle 24–48 h
Postać umiarkowana (3–5 stolców, bóle brzucha, utrudnianie aktywności):
ORS + loperamid + antybiotyk jednorazowo lub 3-dniowa kuracja
Azytromycyna: 1000 mg jednorazowo lub 500 mg/dobę przez 3 dni — lek pierwszego wyboru (skuteczny na Campylobacter, powszechny w Azji)
Ryfaksymina: 200 mg 3× dziennie przez 3 dni — alternatywa przy biegunce nieinwazyjnej (wodnistej)
nie wchłania się ogólnoustrojowo
Połączenie loperamid + antybiotyk: najszybsze ustąpienie objawów (mediana: 11 h)
Postać ciężka (≥6 stolców, krew/śluz, gorączka, odwodnienie):
Azytromycyna: 1000 mg jednorazowo — pierwsza linia
Fluorochinolony (cyprofloksacyna 500 mg 2×/d × 3 dni): Skuteczne, ale rosnąca oporność w Azji Południowo-Wschodniej (Campylobacter — oporność >80%)
stosować głównie w Afryce i Ameryce Łacińskiej
Nawadnianie dożylne w razie potrzeby
NIE stosować loperamidu przy biegunce krwawej
Biegunka przewlekła (>14 dni):
Diagnostyka laboratoryjna obowiązkowa
Metronidazol 250 mg 3× dziennie × 5–7 dni (przy giardiozie) lub tinidazol 2 g jednorazowo
Przy poinfekcyjnym IBS: dieta low-FODMAP, probiotyki (ograniczone dowody)
Większość przypadków jest skutecznie leczona przy wczesnym rozpoznaniu.
Jak się chronić
Higiena żywności i wody (najskuteczniejsza profilaktyka): Zasada „gotuj, piecz, obieraj lub zapomnij" (ang. „boil it, cook it, peel it, or forget it"):
Woda: Pić wyłącznie wodę butelkowaną (sprawdzić nienaruszenie zakrętki), przegotowaną (1 min wrzenia, na wysokości >2000 m n.p.m. — 3 min) lub dezynfekowaną (tabletki jodowe/chlorowe, filtry ceramiczne <0,2 μm)
Lód: Unikać lodu w napojach (zamrażanie NIE zabija patogenów)
lód z wody butelkowanej dopuszczalny
Żywność gotowana: Jeść potrawy podawane gorące, świeżo przygotowane
unikać bufetów, gdzie potrawy stoją w temperaturze pokojowej
Owoce i warzywa: Samodzielnie obierać ze skórki bezpośrednio przed spożyciem
nie jeść sałatek
Owoce morza: Unikać surowych małży, ostryg, sushi z ulicznych straganów
Produkty mleczne: Pić wyłącznie mleko pasteryzowane
unikać lodów z niepewnych źródeł
Jedzenie uliczne: Wyższe ryzyko, ale gorące potrawy przygotowywane na oczach klienta mogą być bezpieczne
Higiena rąk:
Mycie mydłem i wodą przez ≥20 sekund przed każdym posiłkiem i po skorzystaniu z toalety
Żele dezynfekujące na bazie alkoholu (≥60%) jako alternatywa, gdy woda niedostępna
Profilaktyka farmakologiczna (ograniczone wskazania):
Bizmut subsalicylan (Pepto-Bismol): 2 tabletki 4× dziennie
zmniejsza ryzyko o ~50%
czarne zabarwienie stolca i języka (normalne)
przeciwwskazany przy alergii na salicylany, jednoczesnym stosowaniu doksycykliny lub warfaryny
nie >3 tygodni
Antybiotyki profilaktyczne: NIE zalecane rutynowo (ryzyko oporności, działania niepożądane, C. difficile)
rozważyć jedynie u osób z ciężką immunosupresją, nieswoistymi zapaleniami jelit, krytycznymi podróżami służbowymi
Ryfaksymina profilaktycznie: 200 mg 1–3×/d
skuteczność ~70%
bezpieczna, niewchłanialna
rozważyć w szczególnych przypadkach
Probiotyki:
Saccharomyces boulardii, Lactobacillus GG — umiarkowane dowody na zmniejszenie ryzyka TD (~15%)
bezpieczne
niektóre wytyczne dopuszczają ich stosowanie
Przygotowanie to najlepsza ochrona.
Ocena ryzyka przed podróżą:
Ryzyko biegunki podróżnych zależy od destynacji, stylu podróży, czasu trwania pobytu i osobniczej podatności
Konsultacja w poradni medycyny podróży zalecana przed wyjazdem do regionów wysokiego ryzyka
Przed podróżą — przygotowanie apteczki podróżnej:
Doustne roztwory nawadniające (ORS) — saszetki w proszku (lekkie, trwałe)
Loperamid (Imodium) — na wypadek biegunki nieinwazyjnej
Azytromycyna 500 mg — 3 tabletki (dawka na jednorazowe lub 3-dniowe leczenie)
recepta od lekarza medycyny podróży
Termometr
Żel do dezynfekcji rąk (≥60% alkoholu)
Tabletki do dezynfekcji wody (na wypadek braku wody butelkowanej)
Podczas podróży:
Zasada „gotuj, piecz, obieraj lub zapomnij" — najskuteczniejsza profilaktyka
Unikać wody z kranu, lodu, surowych sałatek, obranych wcześniej owoców, niepasteryzowanych napojów
Jeść gorące, świeżo przygotowane potrawy
Myć ręce przed każdym posiłkiem
używać żelu dezynfekującego
Preferować restauracje o wyższym standardzie
unikać bufetów „all inclusive" ze stojącymi potrawami
Jedzenie uliczne: gorące potrawy przygotowywane na oczach mogą być bezpieczne
unikać surowych dodatków
Samopoziomowanie po wystąpieniu objawów:
Łagodna biegunka (1–3 stolce, bez gorączki): ORS + loperamid
zwykle ustępuje w 24–48 h
Umiarkowana (4–5 stolców, bóle): ORS + loperamid + azytromycyna jednorazowo
Ciężka (≥6 stolców, krew, gorączka): azytromycyna + poszukiwanie pomocy medycznej
NIE stosować loperamidu
Po powrocie:
Biegunka utrzymująca się >14 dni po powrocie — zgłosić się do lekarza (wykluczenie zakażeń pasożytniczych, tropikalnej sprue)
Objawy IBS po TD — konsultacja gastroenterologiczna
Poinformować lekarza o krajach odwiedzanych i czasie trwania objawów
Statystyki i dane geograficzne
Biegunka podróżnych jest najczęstszą chorobą wśród podróżnych do krajów rozwijających się. Dane epidemiologiczne:
Częstość występowania:
20–60% podróżnych z krajów wysokodochodowych do krajów o niskim/średnim dochodzie
Szacunkowo 10–20 mln przypadków rocznie na świecie
Regiony wysokiego ryzyka (częstość 30–60%):
Azja Południowa (Indie, Nepal, Bangladesz) — najwyższe ryzyko na świecie
Afryka Subsaharyjska (Afryka Zachodnia, Wschodnia)
Ameryka Środkowa i Północna Ameryka Południowa
Regiony umiarkowanego ryzyka (15–30%):
Azja Południowo-Wschodnia (Tajlandia, Wietnam, Indonezja)
Bliski Wschód (z wyjątkiem Izraela)
Europa Południowa (wybrzeża — nieco podwyższone)
Chiny, Rosja
Regiony niskiego ryzyka (<10%):
Europa Północna i Zachodnia
Ameryka Północna (USA, Kanada)
Australia, Nowa Zelandia, Japonia
Czynniki ryzyka indywidualne:
Wiek: młodzi dorośli (20–30 lat) — wyższe ryzyko (odważniejsze jedzenie, ryzykowne zachowania); dzieci <5 lat — wyższe ryzyko ciężkiego odwodnienia
Polimorfizmy genetyczne: nosiciele grupy krwi O — wyższe ryzyko biegunki ETEC i cholery
Inhibitory pompy protonowej (IPP): zmniejszone kwaśne pH żołądka → usunięcie bariery ochronnej
Immunosupresja: HIV, chemioterapia, kortykosteroidy
Przebyte epizody TD: nie chronią w pełni (różne patogeny)
Sezonowość:
Pora deszczowa/letnia w tropikach — zwiększona transmisja
Subkontynent indyjski: monsun (lipiec–wrzesień) — szczyt zachorowań
Dane polskie (PZH):
Biegunka podróżnych nie podlega obowiązkowi zgłaszania w Polsce
Szacunki PZH: 20–40% polskich turystów wyjeżdżających do krajów tropikalnych doświadcza TD
Najczęstsze kierunki ryzyka dla Polaków: Egipt, Turcja, Indie, Tajlandia, Meksyk
Kto jest najbardziej narażony
Podróż do krajów o niskim dochodzie, młody wiek, podróże przygodowe, przyjmowanie IPP (obniżona bariera kwasu żołądkowego), immunosupresja, spożywanie ulicznego jedzenia, nieostrożne obchodzenie się z wodą/żywnością.
Możliwe powikłania
Biegunka podróżnych jest zwykle łagodna i samoograniczająca się, ale może prowadzić do powikłań, szczególnie u dzieci, osób starszych i z obniżoną odpornością:
Powikłania ostre:
Odwodnienie: Najczęstsze i najgroźniejsze powikłanie, zwłaszcza u małych dzieci i osób starszych. Objawy: suchość śluzówek, zmniejszone oddawanie moczu, tachykardia, hipotensja ortostatyczna, w skrajnych przypadkach wstrząs hipowolemiczny
Zaburzenia elektrolitowe: Hipokaliemia (osłabienie mięśni, zaburzenia rytmu serca), hiponatremia, kwasica metaboliczna
Hospitalizacja: 1–3% podróżnych z TD wymaga pomocy medycznej
<0,5% wymaga hospitalizacji
Powikłania przewlekłe:
Poinfekcyjny zespół jelita drażliwego (PI-IBS): 3–17% pacjentów po TD
objawy (bóle brzucha, wzdęcia, zaburzenia rytmu wypróżnień) mogą utrzymywać się miesiące do lat
ryzyko wyższe po infekcji Campylobacter i Shigella
Poinfekcyjna dyspepsja czynnościowa: Uczucie pełności, wczesna sytość, dyskomfort w nadbrzuszu
Nietolerancja laktozy (przejściowa): Uszkodzenie kosmków jelitowych przez infekcję
ustępuje w ciągu tygodni do miesięcy
Reaktywne zapalenie stawów: Rzadko
głównie po Salmonella, Shigella, Campylobacter, Yersinia
u nosicieli HLA-B27 (2–3% ryzyka)
Zespół Guillain-Barré: Rzadkie, ale poważne powikłanie neurologiczne po infekcji Campylobacter jejuni (1 na 1000–3000 zakażeń)
ostra wstępująca polineuropatia ruchowa
Zespół hemolityczno-mocznicowy (HUS): Po infekcji E. coli O157:H7 (produkująca toksynę Shiga)
głównie u dzieci
niewydolność nerek, niedokrwistość hemolityczna, małopłytkowość
Tropikalna sprue: Przy długotrwałym pobycie w tropikach
zaburzenia wchłaniania, niedokrwistość megaloblastyczna
Rokowanie i powrót do zdrowia
Doskonałe rokowanie. Samoograniczająca się w >90% przypadków w ciągu 3–5 dni.
Większość przypadków jest łagodna do umiarkowanej i ustępuje bez specyficznego leczenia.
Odwodnienie jest głównym ryzykiem (szczególnie u dzieci, osób starszych i osób z chorobami przewlekłymi).
Leczenie antybiotykiem skraca czas trwania z 3–5 dni do 1–2 dni.
Pozakażeniowe IBS: 3–17% przypadków biegunki podróżnych rozwija pozakażeniowy zespół jelita drażliwego (PI-IBS), trwający miesiące do lat.
Rzadkie ciężkie powikłania: Zespół hemolityczno-mocznicowy (HUS) przy STEC, reaktywne zapalenie stawów (Salmonella, Shigella, Campylobacter), zespół Guillaina-Barrégo (Campylobacter).
Etiologia wpływa na czas trwania: Wirusowa: 1–3 dni. Bakteryjna: 3–5 dni. Pasożytnicza (Giardia, Cryptosporidium): tygodnie bez leczenia.
Treści na tej stronie mają charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Nie stanowią porady medycznej, diagnozy ani rekomendacji leczenia. W razie problemów zdrowotnych skonsultuj się z lekarzem. Medova nie jest podmiotem leczniczym w rozumieniu ustawy o działalności leczniczej. Informacje nie zastępują konsultacji lekarskiej w rozumieniu ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty.
Pełne warunki korzystaniaWiesz, jaką szczepionkę potrzebujesz? Świetnie. Nie wiesz? Wystarczy, że podasz cel podróży — dobierzemy szczepienia i znajdziemy klinikę. Bezpłatnie, bez zobowiązań.
Skompletuj idealną apteczkę podróżną na wyjazd międzynarodowy. Niezbędne leki, środki pierwszej pomocy, dodatki specyficzne dla destynacji tropikalnej, wysokościowej i odległej.
Kompleksowy przewodnik zdrowotny po podróży do Afryki Wschodniej obejmujący Kenię, Tanzanię i Ugandę. Wymagania żółtej gorączki, profilaktyka malarii, porady zdrowotne na safari i zalecane szczepionki.
Kompleksowy przewodnik zdrowotny dla podróżnych do Brazylii. Obejmuje wymagania szczepienia na żółtą gorączkę, profilaktykę dengi i Ziki, strefy malarii w Amazonii i porady bezpieczeństwa żywnościowego.