Mpox (małpia ospa)

Typowy przebieg choroby:

1. Okres inkubacji: 5–21 dni (średnio 6–13 dni).
2. Faza prodromalna (0–5 dni): Gorączka, ból głowy, bóle mięśni, zmęczenie, limfadenopatia (cecha odróżniająca od ospy prawdziwej). W epidemii 2022+ okres prodromalny może być nieobecny lub wystąpić po zmianach skórnych.
3. Faza wysypkowa (2–4 tygodnie): Zmiany przechodzą kolejne stadia: plamki → grudki → pęcherzyki → krosty → strupy. Klasyczny rozkład: twarz → kończyny (odśrodkowy). W epidemii 2022+: zmiany narządów płciowych/okolicy odbytu dominują, mogą być zlokalizowane.
4. Strupienie i ustępowanie: Zmiany pokrywają się strupami 7–14 dni po stadium krosty. Strupy odpadają — pacjent nie jest już zakaźny po oddzieleniu się wszystkich strupów.

Cechy epidemii 2022+: Zmiany narządów płciowych/okolicy odbytu, zapalenie odbytnicy, mniej zmian (czasem <10), atypowy rozkład. Limfadenopatia jest cechą charakterystyczną odróżniającą mpox od innych chorób pęcherzykowych.

Rozpoznanie mpox opiera się na badaniach laboratoryjnych potwierdzonych obrazem klinicznym i danymi epidemiologicznymi:

Badanie z wyboru — PCR:

• PCR wirusa mpox (MPXV PCR): Złoty standard diagnostyczny

• materiał — wymaz z powierzchni zmian skórnych (najwyższa czułość) lub płyn z pęcherzyków/krost

• PCR Orthopoxvirus (rodzajowy): Wykrywa wszystkie ortopokswirusy

• następnie różnicowanie gatunkowe

• Czułość PCR jest najwyższa ze zmian skórnych w fazie pęcherzyków i krost

Inne metody:

• Mikroskopia elektronowa: Wizualizacja charakterystycznych cząstek pokswirusów (kształt owalny, „ceglasty")

• dostępna w laboratoriach referencyjnych

• Hodowla wirusowa: BSL-3

• głównie w celach badawczych

• czas: 5–7 dni

• Serologia (IgM/IgG): Ograniczona przydatność ze względu na krzyżową reaktywność z innymi ortopokswirusami (także po szczepieniu przeciwko ospie prawdziwej)

• nie pozwala na rozróżnienie gatunków

• Immunohistochemia: Na biopsjach skóry w przypadkach wątpliwych

Pobieranie materiału:

• Wymaz z niezałamanego pęcherzyka/krosty (najlepsza jakość) — energiczny wymaz lub zdrapina ze stropka pęcherzyka

• Strupy — wysoka zawartość DNA wirusa

• Wymazy z gardła, odbytu, pochwy — w zależności od lokalizacji zmian

• Transport w temp. 2–8°C

• możliwe przechowywanie w -20°C

Diagnostyka różnicowa: Ospa wietrzna, półpasiec, opryszczka (HSV), kiła wtórna, mięczak zakaźny, reakcje alergiczne, zakażenia bakteryjne skóry, krosta zakaźna (impetigo).

Ocena ryzyka dla podróżnych:

• Ryzyko zakażenia mpox w podróży zależy od destynacji, zachowań i statusu szczepienia

• Najwyższe ryzyko: DRK, kraje Afryki Wschodniej (klad I, 2024), kraje z aktywnymi ogniskami kladu IIb

Zalecenia przed podróżą:

• Konsultacja w poradni medycyny podróży ≥4–6 tygodni przed wyjazdem

• Szczepienie Jynneos/Imvanex rozważyć u osób z grupy ryzyka (MSM, pracownicy medyczni) — pełna ochrona po 2 dawkach (2. dawka 28 dni po 1.)

• Zapoznanie się z aktualnymi alertami WHO i ECDC dotyczącymi mpox w kraju docelowym

Podczas podróży:

• Unikanie bliskiego kontaktu z osobami z wysypką o nieznanej przyczynie

• Unikanie kontaktu ze zwierzętami dzikimi (gryzonie, naczelne), szczególnie w Afryce Środkowej i Zachodniej

• Stosowanie prezerwatyw — zmniejsza, ale nie eliminuje ryzyka transmisji seksualnej

• Higiena rąk po kontakcie z innymi osobami, powierzchniami w przestrzeniach publicznych

• Unikanie dzielenia pościeli, ręczników, naczyń z osobami o nieznanym stanie zdrowia

Po powrocie:

• Samoobserwacja przez 21 dni po powrocie z obszaru endemicznego

• W przypadku wystąpienia gorączki, powiększenia węzłów chłonnych lub wysypki — natychmiastowy kontakt z lekarzem (telefon/teleporada przed wizytą)

• Poinformowanie lekarza o podróży i potencjalnym narażeniu

• Izolacja do czasu wykluczenia mpox

Mpox jest endemiczny w Afryce Środkowej i Zachodniej, z rosnącą liczbą ognisk na świecie:

Afryka (ognisko endemiczne):

• DRK: Największa liczba przypadków kladu I

• 14 000 podejrzanych przypadków w 2024 r.

• CFR 3–6%

• Nigeria, Kamerun, Ghana, Republika Środkowoafrykańska: Stałe ogniska kladu II

• Burundi, Kenia, Uganda, Rwanda: Nowe ogniska kladu Ib w 2024 r. — pierwsze potwierdzone przypadki w Afryce Wschodniej

Epidemia globalna 2022 (klad IIb):

• 90 000 potwierdzonych przypadków w >110 krajach (WHO, dane zbiorcze do 2024 r.)

• Głównie wśród MSM w krajach wysokodochodowych

• Śmiertelność <0,1%

• ~200 zgonów globalnie

• Szczyt zachorowań: lipiec–sierpień 2022

• spadek po kampaniach szczepień i zmianie zachowań

PHEIC WHO:

• Pierwszy PHEIC: lipiec 2022 – maj 2023 (klad IIb, globalny)

• Drugi PHEIC: sierpień 2024 (klad I, DRK / Afryka Wschodnia) — aktywny

Nadzór w Polsce (PZH):

• Mpox podlega obowiązkowi zgłaszania do Państwowego Zakładu Higieny

• Przypadki kladu IIb odnotowywane od 2022 r., głównie w dużych aglomeracjach

• Szczepienia dostępne w ramach profilaktyki przed- i poekspozycyjnej

Nadzór w Europie (ECDC):

• 25 000 przypadków od 2022 r.

• dominujący klad IIb

• Zalecenia: szczepienie grup ryzyka, gotowość laboratoryjna

Klad II (globalna epidemia, 2022–2024): CFR <0,1% u osób immunokompetentnych. Samoograniczająca się.

Klad I (środkowoafrykański): CFR 1–10% (wyższy u dzieci i osób z immunosupresją).

Powikłania:

• Wtórne bakteryjne zakażenia skóry: najczęstsze.

• Zapalenie odbytnicy (proctitis, przy transmisji MSM): bolesne, może wymagać hospitalizacji.

• Zapalenie mózgu: rzadkie (<0,1%).

• Zajęcie oczu: może powodować trwałe upośledzenie wzroku.

• Osoby z immunosupresją (zaawansowany HIV): ciężka, przedłużona, potencjalnie śmiertelna choroba.

Wyzdrowienie: Większość pacjentów zdrowieje w ciągu 2–4 tygodni. W miejscach zmian mogą pozostać blizny. Poinfekcyjne zmęczenie jest częste.