Przegląd
Ostre wirusowe zapalenie wątroby przenoszone drogą pokarmową (skażona woda i żywność). Najczęstsza choroba zakaźna zapobiegana szczepieniem wśród podróżnych.
Objawy
Objawy | Częstość | Nasilenie | Początek |
|---|---|---|---|
| Ból brzucha | 60% | Umiarkowany | Wczesna faza |
| Zmęczenie | 80% | Umiarkowany | Wczesna faza |
| Gorączka | 70% | Łagodny | Wczesna faza |
| Utrata apetytu | 80% | Łagodny | Wczesna faza |
| Złe samopoczucie | 75% | Łagodny | Wczesna faza |
| Nudności | 70% | Umiarkowany | Wczesna faza |
| Ból głowy | 50% | Łagodny | Wczesna faza |
| Bóle mięśniowe | 50% | Łagodny | Wczesna faza |
| Wymioty | 40% | Łagodny | Wczesna faza |
| Ciemne zabarwienie moczu | 80% | Umiarkowany | Szczyt choroby |
| Hepatomegalia | 60% | Umiarkowany | Szczyt choroby |
| Żółtaczka | 70% | Ciężki | Szczyt choroby |
| Świąd | 40% | Łagodny | Szczyt choroby |
| Utrata masy ciała | 30% | Łagodny | Szczyt choroby |
| Bóle stawów | 15% | Łagodny | Szczyt choroby |
| Splenomegalia | 15% | Łagodny | Szczyt choroby |
| Wysypka | 5% | Łagodny | Szczyt choroby |
| Biegunka | 20% | Łagodny | Dowolna faza |
Drogi przenoszenia
Przegląd
Wysoce zakaźne zakażenie wątroby wywołane wirusem zapalenia wątroby typu A.
Przegląd
Wirusowe zapalenie wątroby typu A (WZW A) wywoływane jest przez wirusa HAV (Hepatitis A virus) z rodziny Picornaviridae. Przenoszenie odbywa się drogą fekalno-oralną — przez spożycie skażonej wody, żywności (zwłaszcza surowych owoców morza, nieobieranych owoców, sałatek), kontakt bezpośredni lub rzadko drogą krwi. Wirus jest bardzo odporny w środowisku, przeżywa tygodnie na powierzchniach i jest oporny na zamrażanie. W odróżnieniu od WZW B i C, WZW A nie powoduje przewlekłego zakażenia; przebycie choroby daje odporność dożywotnią.
Objawy alarmowe
Pilnie zgłoś się po pomoc medyczną, jeśli:
-
Uporczywe wymioty z niemożnością przyjmowania płynów
-
Silny ból brzucha (zwłaszcza w prawym podżebrzu)
-
Objawy niewydolności wątroby: splątanie, senność, zmiany osobowości (encefalopatia wątrobowa)
-
Łatwe siniaczenie lub krwawienia (koagulopatia)
-
Bardzo ciemny mocz z jasnymi stolcami i nasileniem żółtaczki po początkowej poprawie
-
Powrót gorączki po wystąpieniu żółtaczki
Szczegółowe objawy
Najczęstsze znaki rozpoznawcze
Okres inkubacji: 14–28 dni (średnio 28 dni). Obraz kliniczny zależy od wieku:
Dzieci <6 lat: Zwykle bezobjawowe (>70% przypadków) lub łagodne, niespecyficzne objawy bez żółtaczki.
Starsze dzieci i dorośli — faza prodromalna (5–7 dni):
-
Nagłe zmęczenie, złe samopoczucie, brak apetytu
-
Nudności, wymioty, dyskomfort w nadbrzuszu prawym
-
Stany podgorączkowe (38–39°C)
-
Bóle mięśni i stawów
Faza żółtaczkowa (2–6 tygodni):
-
Żółtaczka (zażółcenie twardówek, a następnie skóry)
-
Ciemne zabarwienie moczu (barwa typu cola) — często pierwszy zauważony objaw
-
Jasne/gliniane stolce (odbarwione)
-
Powiększenie i bolesność wątroby
-
Świąd skóry u części pacjentów
-
Paradoksalna poprawa — gorączka i objawy żołądkowo-jelitowe ustępują z pojawieniem się żółtaczki
Faza zdrowienia: Stopniowe ustępowanie objawów w ciągu tygodni do miesięcy. Zmęczenie może utrzymywać się przez kilka miesięcy.
Znajomość objawów to pierwszy krok do szybkiej reakcji.
Przebieg choroby
Choroba może przebiegać łagodnie lub ciężko. Objawy zwykle ustępują w ciągu kilku tygodni.
Diagnostyka
Jak rozpoznawana jest choroba
Potwierdzenie laboratoryjne:
-
Anty-HAV IgM: Dodatnie w momencie wystąpienia objawów, wykrywalne przez 3–6 miesięcy — potwierdza ostre zakażenie
-
Anty-HAV IgG: Pojawia się w okresie rekonwalescencji, utrzymuje się dożywotnio — wskazuje na przebycie choroby lub szczepienie
-
Próby wątrobowe: ALT/AST znacznie podwyższone (często >1000 IU/L), bilirubina podwyższona w przypadkach z żółtaczką
-
HAV RNA (RT-PCR): Dostępne w laboratoriach referencyjnych
-
przydatne w śledztwach epidemiologicznych
-
Wydalanie wirusa w kale: 1–2 tygodnie przed objawami do ~1 tygodnia po wystąpieniu żółtaczki
Diagnostyka różnicowa: WZW B, C, E
-
EBV
-
CMV
-
leptospiroza
-
polekowe uszkodzenie wątroby.
Leczenie
Dostępne metody leczenia
Brak swoistego leczenia przeciwwirusowego. Postępowanie objawowe:
-
Odpoczynek i nawadnianie: Unikanie wysiłku fizycznego w ostrej fazie
-
Dieta: Małe, częste posiłki
-
unikanie alkoholu przez ≥6 miesięcy (ryzyko hepatotoksyczności)
-
Leczenie objawowe: Leki przeciwwymiotne
-
cholestyramina na świąd
-
unikać leków hepatotoksycznych (paracetamol <2 g/dobę)
-
Monitorowanie: Seryjne próby wątrobowe w ciężkich przypadkach
-
Wskazania do hospitalizacji: Uporczywe wymioty, INR >1,5, objawy encefalopatii, niemożność utrzymania nawodnienia
-
Piorunujące zapalenie wątroby (<1%): Wymaga intensywnej terapii
-
może być konieczny przeszczep wątroby
-
Większość pacjentów wraca do pełnego zdrowia w ciągu 2–6 miesięcy bez trwałego uszkodzenia wątroby.
Większość przypadków jest skutecznie leczona przy wczesnym rozpoznaniu.
Szczegóły profilaktyki
Jak się chronić
Szczepienie (profilaktyka pierwotna):
-
Inaktywowana szczepionka HAV: Schemat 2-dawkowy — dawka 1. daje ~95% ochrony w ciągu 2–4 tygodni
-
dawka 2. po 6–12 miesiącach zapewnia odporność długoterminową (szacunkowo 25–40+ lat, prawdopodobnie dożywotnia)
-
Szczepionka skojarzona HAV/HBV (Twinrix): Schemat 3-dawkowy (0, 1, 6 miesięcy) lub przyspieszony (0, 7, 21 dni + dawka przypominająca po 12 miesiącach)
-
Przed podróżą: Szczepienie ≥2 tygodnie przed wyjazdem
-
pojedyncza dawka chroni większość podróżnych
-
Profilaktyka poekspozycyjna: Szczepionka HAV w ciągu 2 tygodni od ekspozycji (osoby 1–40 lat)
-
immunoglobulina dla <12 mies., >40 lat, osób z immunosupresją lub przewlekłą chorobą wątroby
Higiena żywności i wody:
-
Pić wyłącznie wodę butelkowaną lub przegotowaną
-
unikać lodu
-
Jeść dokładnie ugotowane potrawy
-
samodzielnie obierać owoce
-
Unikać surowych owoców morza (małże i ostrygi zagęszczają HAV)
-
Ścisła higiena rąk z mydłem po skorzystaniu z toalety i przed jedzeniem
Przygotowanie to najlepsza ochrona.
Porady podróżne
Ryzyko dla podróżnych:
-
Wysokie ryzyko: Wszystkie cele w Afryce, Azji (z wyjątkiem Japonii), Ameryce Środkowej i Południowej, Europie Wschodniej, na Bliskim Wschodzie
-
WZW A to zakażenie nr 1 zapobiegalne szczepieniem wśród podróżnych — zaszczep się przed KAŻDĄ podróżą do regionu endemicznego
-
Luksusowe hotele i resorty NIE chronią — ogniska WZW A odnotowywano w hotelach 4–5-gwiazdkowych
-
Pojedyncza dawka daje szybką ochronę (2 tygodnie); dawkę 2. można przyjąć po powrocie
-
Stosuj surowe zasady higieny żywności i wody nawet po szczepieniu (skuteczność ~95%, nie 100%)
-
Podróżni z przewlekłą chorobą wątroby powinni być priorytetowo szczepieni — nadkażenie HAV u tych pacjentów wiąże się z wysoką śmiertelnością
Jak często występuje?
Statystyki i dane geograficzne
WZW A jest najczęstszym zakażeniem zapobiegalnym szczepieniem wśród podróżnych. WHO szacuje ~159 mln nowych zakażeń rocznie (dane 2019), z ~39 000 zgonów. Zachorowalność koreluje odwrotnie z poziomem sanitacji:
-
Wysoka endemiczność: Afryka Subsaharyjska, Azja Południowa, Ameryka Środkowa — niemal powszechne zakażenie w dzieciństwie
-
Pośrednia: Europa Wschodnia, Bliski Wschód, Ameryka Łacińska — zmieniająca się epidemiologia
-
Niska: Europa Zachodnia, Ameryka Północna, Japonia, Australia — populacja dorosłych podatna na zakażenie podczas podróży
Czynniki ryzyka
Kto jest najbardziej narażony
Podróżowanie do krajów o wysokim ryzyku, spożywanie skażonej żywności i wody, brak szczepienia.
Szczegóły powikłań
Możliwe powikłania
WZW A jest na ogół chorobą samoograniczającą się, ale powikłania narastają z wiekiem i współistniejącą chorobą wątroby:
-
Przedłużające się/nawracające zapalenie: 10–15% przypadków
-
nawrót objawów 1–3 miesiące po początkowym ustąpieniu
-
Cholestatyczne zapalenie wątroby: Przedłużona żółtaczka (>3 miesiące) z intensywnym świądem
-
rokowanie dobre
-
Piorunująca niewydolność wątroby: <1% ogółem (częściej u osób >50 lat i z przewlekłym WZW B lub C)
-
śmiertelność 50–70% bez przeszczepu
-
Autoimmunologiczne zapalenie wątroby: HAV może wyzwolić proces autoimmunologiczny u osób predysponowanych
-
Objawy pozawątrobowe (rzadko): Zapalenie naczyń, zapalenie stawów, ostra niewydolność nerek
-
Śmiertelność: 0,1% u dzieci <15 lat
-
0,3% u dorosłych 15–39 lat
-
2,1% u dorosłych ≥40 lat (dane WHO)
Rokowanie — czego się spodziewać
Rokowanie i powrót do zdrowia
Rokowanie jest zazwyczaj dobre. Większość osób wraca do pełnego zdrowia bez powikłań.
