COVID-19

Mapendekezo ya sasa ya WHO (2024-2025):

• Kipaumbele cha juu: wazee (≥65 miaka), watu wenye magonjwa sugu (kisukari, ugonjwa wa moyo, mapafu sugu, figo sugu), watu wenye upungufu wa kinga, wajawazito

• Kipaumbele cha kati: wahudumu wa afya, watu wazima wenye afya na hatari ya wastani

• Chanjo ya kila mwaka kwa vikundi vya hatari kubwa (kama influenza)

Katika Afrika Mashariki:

• Wizara ya Afya ya Tanzania na Kenya zinaendelea kutoa chanjo za COVID-19 lakini mahitaji yamepungua sana

• Chanjo za nyongeza za msimu zinapatikana lakini kupitia kiwango cha chini

• Changamoto: vaccine hesitancy (kusita kupata chanjo) bado ni tatizo

Wasafiri:

• Baadhi ya nchi bado zinahitaji ushahidi wa chanjo ya COVID-19 kwa kuingia

• Angalia mahitaji ya nchi ya marudio kabla ya safari

Vikundi maalum:

• Wanawake wajawazito — chanjo inapendekezwa sana (hatari kubwa ya COVID-19 kali wakati wa ujauzito)

• Watu wanaoishi na VVU — chanjo inapendekezwa; mwitikio unaweza kuwa dhaifu

Kizuizi kamili:

• Mzio mkubwa wa anafylaksia kwa dozi ya awali ya chanjo yoyote ya mRNA

• Mzio mkubwa wa PEG (polyethylene glycol) — kiungo cha chanjo za mRNA

• Mzio mkubwa wa polysorbate 80 (kuna mwingiliano wa kinga kati ya PEG na polysorbate)

Kizuizi cha muda:

• Ugonjwa mkali wa wastani au mkubwa — ahirisha hadi kupona

• Myocarditis/pericarditis baada ya dozi ya awali — tathmini makini ya hatari/faida kabla ya dozi nyingine

Si kizuizi:

• Ujauzito — chanjo ya mRNA inapendekezwa (data kubwa ya usalama ipo)

• Kunyonyesha — salama; kingamwili zinapita kupitia maziwa — huenda ni faida kwa mtoto

• VVU/UKIMWI — chanjo inapendekezwa

• Mzio wa kawaida (chakula, dawa, vumbi) — si kizuizi

• Historia ya COVID-19 — chanjo bado inapendekezwa (inaweza kutolewa baada ya kupona)

Athari za kawaida sana (>10%):

• Maumivu kwenye sehemu ya sindano — 70-85%

• Uchovu — 40-65%

• Maumivu ya kichwa — 35-55%

• Maumivu ya misuli — 25-45%

• Baridi na kutetemeka — 20-40%

• Maumivu ya viungo — 15-25%

• Homa — 10-20% (kawaida zaidi kwa dozi ya 2)

Athari za kawaida (1-10%):

• Kichefuchefu — 5-10%

• Uvimbe wa lymph nodes (axillary) — 5-15%

• Upele wa ngozi — 1-3%

Athari nadra lakini za kuzingatia:

• Myocarditis/pericarditis — 1-5 kwa 100,000 (kawaida zaidi kwa wanaume vijana wa miaka 16-30, hasa baada ya dozi ya 2). Kesi nyingi ni nyepesi na zinapona kabisa.

• Anafylaksia — 2-5 kwa dozi milioni 1

• Ugonjwa wa Guillain-Barré — kesi chache zimeripotiwa (uhusiano wa moja kwa moja haujathibitishwa)

• Thrombosis na thrombocytopenia syndrome (TTS) — hii inahusiana na chanjo za vektori ya adenovirus (J&J, AstraZeneca) na SI chanjo za mRNA

Usalama wa muda mrefu:

• mRNA inabomolewa ndani ya siku 2-3 katika mwili — haibadilishi DNA

• Bilioni za dozi zimetolewa duniani — hakuna matatizo ya muda mrefu yaliyopatikana

Ratiba ya msingi (2024-2025 sasishwa):

• Watu wazima wasio na chanjo ya awali: dozi 1 ya chanjo ya mRNA ya sasishwa

• Watu wenye chanjo ya awali: dozi moja ya nyongeza ya msimu (annual booster) kwa vikundi vya hatari

• Watu wenye upungufu mkubwa wa kinga: dozi za ziada zinaweza kuhitajika (2-3 dozi za msingi + nyongeza)

Kwa watoto:

• Pfizer: umri wa miezi 6+ (kipimo kinachofaa umri)

• Moderna: umri wa miezi 6+

• WHO inapendekeza chanjo kwa watoto wenye hatari kubwa tu — si watoto wote

Njia ya sindano:

• Sindano ya misuli (IM) katika deltoid

• Kipimo: 0.3 ml (Pfizer) au 0.5 ml (Moderna) kwa watu wazima

Upatikanaji katika Afrika Mashariki:

• Chanjo za COVID-19 zinapatikana kupitia programu za serikali na kliniki za kibinafsi

• COVAX iliwezesha usambazaji wa chanjo kwa nchi za kipato cha chini

• Mahitaji yamepungua sana — uhaba si tatizo tena

Ufanisi wa awali (aina ya asili, 2020-2021):

• Pfizer/Comirnaty: ufanisi wa 95% dhidi ya COVID-19 ya dalili

• Moderna/Spikevax: ufanisi wa 94% dhidi ya COVID-19 ya dalili

• Ufanisi dhidi ya ugonjwa mkali na kulazwa hospitalini: >95%

Ufanisi dhidi ya aina mpya (variants):

• Ufanisi dhidi ya maambukizi umepungua na kuibuka kwa Delta, Omicron na aina zinazofuata

• Ufanisi dhidi ya ugonjwa mkali na vifo umebaki wa juu (70-90%) hata dhidi ya Omicron

• Chanjo za sasishwa (bivalent/monovalent sasishwa) zinaboreshwa kwa aina mpya

Muda wa kinga:

• Kinga dhidi ya maambukizi inapungua baada ya miezi 3-6

• Kinga dhidi ya ugonjwa mkali inaendelea kwa muda mrefu zaidi (miezi 6-12+)

• Nyongeza za msimu zinasaidia kudumisha kinga

Athari ya chanjo duniani:

• Chanjo za COVID-19 zinakadiriwa kuzuia vifo milioni 14.4-19.8 katika mwaka wa kwanza wa matumizi (2021) — Watson et al., Lancet Infectious Diseases 2022

• Katika Afrika: kiwango cha chanjo kilikuwa cha chini zaidi duniani — kuathiri athari ya chanjo

• Hata hivyo, kinga ya asili (kutokana na maambukizi) ilikuwa ya juu katika Afrika

Chanjo nyingine:

• Chanjo ya COVID-19 inaweza kutolewa pamoja na chanjo yoyote nyingine wakati wowote (mapendekezo ya WHO 2022+)

• Inaweza kutolewa siku moja na chanjo ya influenza (kawaida ya msimu)

• Hakuna mwingiliano unaojulikana na chanjo za wasafiri (homa ya manjano, typhoid, n.k.)

Dawa:

• Hakuna mwingiliano na dawa za kawaida

• Dawa za kupunguza kinga: chanjo ni salama lakini mwitikio wa kinga unaweza kupungua — fikiria dozi za ziada

• Dawa za kuzuia kuganda (anticoagulants): chanjo inaweza kutolewa kwa sindano nyembamba na shinikizo baada ya sindano

• Epuka NSAID (ibuprofen, aspirin) kabla ya chanjo kwa lengo la kuzuia athari — inaweza kupunguza mwitikio wa kinga

Pregnancy: Recommended (WHO, ACIP).

COVID-19 mRNA vaccines (Comirnaty, Spikevax) are safe and recommended during pregnancy.

• Pregnant women are at increased risk of severe COVID-19, ICU admission, preterm delivery, and maternal death.

• Vaccination during pregnancy provides passive antibody transfer to the neonate.

• Can be administered at any gestational age. No evidence of teratogenicity or adverse pregnancy outcomes in large observational studies (V-safe, VAERS, global registries).

• WHO SAGE and CDC/ACIP both recommend COVID-19 vaccination for pregnant individuals.

Breastfeeding: Safe and recommended.

COVID-19 mRNA vaccines are safe during breastfeeding. mRNA does not enter breast milk in functional form. Antibodies generated by maternal vaccination are detected in breast milk and may provide passive protection to the breastfed infant.

Pediatric use:

• Comirnaty (Pfizer-BioNTech): approved from 6 months of age. Age-adjusted doses:

  • 6 months–4 years: 3 µg (0.2 mL), 3-dose primary series.
  • 5–11 years: 10 µg (0.2 mL).
  • ≥12 years: 30 µg (0.3 mL) — adult dose.

• Spikevax (Moderna): approved from 6 months of age. Age-adjusted doses:

  • 6 months–5 years: 25 µg (0.25 mL), 2-dose series.
  • 6–11 years: 50 µg (0.5 mL).
  • ≥12 years: 50–100 µg — adult dose.

• Annual updated booster formulations target circulating variants.

• Myocarditis risk is lower in children <12 years than in adolescent/young adult males.

Geriatric use: Priority group for vaccination.

• Adults ≥65 years are at highest risk of severe COVID-19 outcomes and are a priority group for vaccination and boosters.

• Immune response may be lower (immunosenescence), hence the recommendation for regular booster doses.

• High-dose and adjuvanted formulations are not available for mRNA vaccines, but additional booster doses compensate.

• Adverse event profile is generally milder in older adults compared to younger recipients (less reactogenicity).

• Annual updated boosters strongly recommended for all adults ≥65 years.

Hifadhi (changamoto kuu kwa Afrika Mashariki):

• Pfizer/Comirnaty (awali): -70°C kwa uhifadhi wa muda mrefu — changamoto kubwa ya mlolongo wa baridi katika Afrika

• Pfizer (sasishwa): +2°C hadi +8°C kwa wiki 10 — bora zaidi

• Moderna/Spikevax: -20°C kwa uhifadhi wa muda mrefu; +2°C hadi +8°C kwa siku 30

• J&J: +2°C hadi +8°C — ilikuwa rahisi zaidi kwa Afrika na ilitumika sana

Myocarditis — tathmini:

• Wanaume vijana (16-30): hatari kubwa zaidi ya myocarditis baada ya dozi ya 2

• Dalili za kuangalia: maumivu ya kifua, upungufu wa pumzi, mapigo ya moyo yasiyo ya kawaida ndani ya siku 7 baada ya chanjo

• Ripoti kwa TFDA/PPB na tafuta matibabu haraka

Vaccine hesitancy katika Afrika Mashariki:

• Tanzania ilikuwa na kipindi cha kusita kwa chanjo za COVID-19 chini ya utawala wa awali

• Habari za uongo (misinformation) zimekuwa changamoto kubwa — elimu ya umma ni muhimu

• WHO AFRO na UNICEF zinasaidia programu za mawasiliano ya kinga