Muhtasari
Maambukizi ya virusi ya ini yanayoenezwa kwa chakula na maji machafu. Kwa kawaida hupona yenyewe. Chanjo ni madhubuti sana kwa wasafiri.
Dalili
Dalili | Marudio | Ukali | Mwanzo |
|---|---|---|---|
| Maumivu ya tumbo | 60% | Wastani | Awamu ya mapema |
| Uchovu | 80% | Wastani | Awamu ya mapema |
| Homa | 70% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kupoteza hamu ya kula | 80% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kujisikia vibaya | 75% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kichefuchefu | 70% | Wastani | Awamu ya mapema |
| Maumivu ya kichwa | 50% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Maumivu ya misuli | 50% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kutapika | 40% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Mkojo mweusi | 80% | Wastani | Kilele cha ugonjwa |
| Ini kuvimba | 60% | Wastani | Kilele cha ugonjwa |
| Manjano | 70% | Kali | Kilele cha ugonjwa |
| Kuwashwa | 40% | Kidogo | Kilele cha ugonjwa |
| Kupungua uzito | 30% | Kidogo | Kilele cha ugonjwa |
| Maumivu ya viungo | 15% | Kidogo | Kilele cha ugonjwa |
| Bandama kuvimba | 15% | Kidogo | Kilele cha ugonjwa |
| Upele | 5% | Kidogo | Kilele cha ugonjwa |
| Kuhara | 20% | Kidogo | Awamu yoyote |
Njia za maambukizi
Muhtasari
Maambukizi ya ini yanayoambukiza sana yanayosababishwa na virusi vya homa ya ini aina A.
Muhtasari
Homa ya ini A (Hepatitis A) ni ugonjwa wa ini unaosababishwa na kirusi cha HAV (Hepatitis A virus). Unaenezwa kwa njia ya kinyesi-mdomo (faecal-oral route) — maji na chakula kilichochafuliwa. Ugonjwa ni wa papo hapo kila wakati — HAUJENGI maambukizi ya kudumu. Ukali unategemea umri: watoto chini ya miaka 6 hawana dalili katika ~70% ya visa, lakini watu wazima huonyesha manjano katika >70%.
Katika Afrika Mashariki, kiwango cha kuenea ni cha juu — watoto wengi huambukizwa utotoni (kawaida bila dalili) na kupata kinga ya maisha yote. Hata hivyo, mabadiliko ya hali ya usafi wa mazingira (epidemiological transition) yanafanya watu wengi zaidi kufikia umri wa utu uzima bila kinga, na hivyo kuwa hatarini kwa ugonjwa mkali zaidi.
Chanjo ya Hepatitis A inapatikana lakini haiko katika programu za EPI za nchi nyingi za Afrika Mashariki. Inapendekezwa kwa wasafiri wanaokuja kutoka nchi zenye kiwango kidogo cha kuenea.
Ishara za dharura
Manjano makali + mchanganyiko wa akili (encephalopathy ya ini — DHARURA). Kutoka damu bila sababu. Kutapika bila kukoma. Homa kali + manjano.
Dalili za kina
Dalili na ishara za kawaida zaidi
Kipindi cha athari: Siku 15–50 (wastani siku 28)
Dalili kuu (watu wazima):
-
Uchovu mkubwa na udhaifu
-
Kupoteza hamu ya kula, kichefuchefu, kutapika
-
Manjano ya macho na ngozi (jaundice) — >70% ya watu wazima
-
Mkojo wa rangi nyeusi (dark urine) na kinyesi cheupe (pale stool)
-
Maumivu upande wa kulia wa tumbo la juu
-
Homa ya wastani
-
Kuwashwa kwa ngozi (pruritus)
Homa ya ini ya haraka (fulminant hepatitis): ~0.5% ya watu wazima — ini kushindwa kufanya kazi kwa ghafla. Vifo 50–70% bila kupandikizwa ini.
Kujua dalili ni hatua ya kwanza kwa mwitikio wa haraka.
Mwenendo wa ugonjwa
Mwenendo wa kawaida wa ugonjwa:
- Kipindi cha kutokeza dalili: Siku 15–50 (wastani siku 28).
- Awamu ya awali (siku 5–7): Uchovu, udhaifu, kupoteza hamu ya kula, kichefuchefu, kutapika, homa (38–39°C), maumivu ya tumbo upande wa kulia juu.
- Awamu ya manjano (wiki 1–3): Manjano, mkojo mweusi, kinyesi cheupe. ALT hufikia kilele 500–5,000 IU/L. Dalili kwa kawaida hupungua manjano yanapotokea. Watoto <miaka 6: 70% hawapati manjano.
- Kupona (wiki hadi miezi): Kupona taratibu. Utendaji kamili wa ini hurejea ndani ya miezi 2–6.
Ugonjwa kulingana na umri:
-
Watoto <miaka 6: wengi hawana dalili (70%), lakini wanaambukiza sana.
-
Watu wazima: dalili katika >70%, na manjano katika 40–70%.
Uwezo wa kuambukiza: Zaidi katika wiki 2 kabla ya manjano kutokea. Virusi hutolewa kwenye kinyesi: wiki 1–3 kabla hadi wiki 1 baada ya manjano.
Utambuzi
Jinsi ugonjwa huu unavyotambuliwa
Uchunguzi wa maabara:
-
IgM ya kupambana na HAV (anti-HAV IgM) — chanya wakati wa ugonjwa wa papo hapo
-
IgG ya kupambana na HAV (anti-HAV IgG) — inaonyesha kinga (kutokana na maambukizi ya zamani au chanjo)
-
Vipimo vya ini (liver function tests): ALT/AST kupanda sana (mara 10–100)
Taarifa: Toa taarifa kwa mamlaka ya afya.
Matibabu
Njia za matibabu zinazopatikana
Matibabu ya kuunga mkono (hakuna dawa maalum):
-
Kupumzika na maji ya kutosha
-
Kuepuka pombe kwa angalau miezi 6 (kulinda ini)
-
Kuepuka dawa zenye sumu kwa ini (paracetamol kwa dozi ndogo tu)
-
Lishe bora na nyepesi
Homa ya ini ya haraka (fulminant hepatitis): Kupandikizwa ini (liver transplant) — ndilo tiba pekee. Katika Afrika Mashariki, upatikanaji wa kupandikizwa ini ni mdogo sana.
Hali nyingi hutibiwa kwa ufanisi kwa utambuzi wa mapema.
Maelezo ya kuzuia
Jinsi ya kujilinda
Chanjo:
-
Dozi 2 (mwezi 0, miezi 6–12)
-
Twinrix (Hepatitis A + B pamoja) — chaguo bora kwa wasafiri
-
Ufanisi: >95% baada ya dozi moja, ~100% baada ya dozi mbili
-
Kinga ya muda mrefu (miaka 20+)
Usafi wa chakula na maji — "Pika, Chemsha, Menya au Usile":
-
Kunywa maji yaliyochemshwa au ya chupa pekee
-
Kuepuka chakula kibichi kisichooshwa vizuri
-
Kunawa mikono kwa sabuni na maji safi mara kwa mara (hasa baada ya choo na kabla ya kula)
-
Kuwa mwangalifu na barafu (ice) katika vinywaji
Maandalizi ni ulinzi bora zaidi.
Ushauri wa kusafiri
Wasafiri kutoka nchi zilizoendelea LAZIMA wachanjwe kabla ya kuja Afrika Mashariki. Usafi wa chakula na maji ni muhimu sana. Wasafiri wa ndani: Hatari ya chini ikiwa ulikua katika eneo la kuenea kwa juu (kinga ya asili), lakini chanjo inapendekezwa kwa wasafiri wa miji.
Ni ya kawaida kiasi gani?
Takwimu na data za kijiografia
Afrika Mashariki ni eneo lenye kiwango cha juu cha kuenea kwa HAV — watoto wengi huambukizwa utotoni. Hata hivyo, miji mikubwa (Dar es Salaam, Nairobi, Kampala) inaonyesha mpito wa hali ya ugonjwa — watu wengi zaidi wanakua bila kinga na kuwa hatarini kwa ugonjwa mkali wakiambukizwa utu uzimani. Milipuko hutokea katika maeneo ya msongamano na yenye usafi duni wa maji.
Sababu za hatari
Nani yuko hatarini zaidi
Kusafiri kwenye maeneo yenye ugonjwa, kula chakula au kunywa maji yaliyochafuliwa, mazoea duni ya usafi.
Maelezo ya matatizo
Matatizo yanayoweza kutokea
Matatizo:
-
Kupona kamili: >99% ya wagonjwa hupona kabisa ndani ya wiki 2–8
-
Hepatitis ya muda mrefu: Dalili zinaweza kurudia kwa miezi kadhaa (10–15%)
-
Kushindwa kwa ini kwa papo hapo (fulminant): Nadra sana (<0.5%) lakini inaweza kuua — hatari kubwa zaidi kwa watu >50 na wale wenye magonjwa sugu ya ini
-
Hepatitis A HAISABABISHI maambukizi sugu
Kupona na matarajio
Matokeo yanayotarajiwa na kupona
Ubashiri wa jumla: Bora sana. Hakuna maambukizi sugu. Kupona kamili katika >99% ya kesi.
-
CFR: jumla <0.1% kwa watoto, 0.3% kwa watu wazima <miaka 40, huongezeka hadi 1.8% kwa watu wazima ≥miaka 50.
-
Hepatitis kali ya ghafla: nadra (<0.5%), zaidi kwa wagonjwa wenye ugonjwa wa ini uliopo (HBV au HCV sugu).
-
Hepatitis inayorudia: 3–20% ya kesi hupata kurudi kwa ugonjwa miezi 1–4 baada ya kupona (hujipunguza yenyewe).
-
Hepatitis ya cholestatic: manjano ya muda mrefu (>miezi 3) katika <5% — hupona bila matatizo.
-
Hakuna hali ya kubeba. Kinga ya kudumu baada ya maambukizi ya asili.
