Muhtasari
Maambukizi ya virusi ya ini yanayoenezwa kwa damu. Mara nyingi hayana dalili kwa miaka mingi. Dawa mpya za DAA zinaweza kutibu >95% ya kesi.
Njia za maambukizi
Muhtasari
Maambukizi ya virusi yanayosababisha uvimbe wa ini, yanayoenezwa hasa kupitia mgusano na damu.
Muhtasari
Homa ya ini C (Hepatitis C) ni ugonjwa wa ini unaosababishwa na kirusi cha HCV (Hepatitis C virus). Unaenezwa kupitia damu — hasa kupitia sindano za pamoja (kwa watumiaji wa dawa za kulevya), taratibu za kimatibabu zisizo na usafi wa kutosha, na kuongezwa damu isiyochunguzwa. ~70–80% ya watu wanaoambukizwa hupata maambukizi ya kudumu (chronic infection).
Katika Afrika Mashariki, kiwango cha kuenea kwa HCV kinatofautiana: Tanzania ~1–2%, Kenya ~0.9%, Uganda ~2–3%, DRC ~3–5%. Kiwango ni cha juu zaidi kwa makundi fulani: watumiaji wa dawa za kulevya kwa sindano (PWID), wagonjwa wa kuongezwa damu mara kwa mara, na wagonjwa wa hemodialysis.
Habari njema ni kwamba HCV INAPONYESHWA kwa dawa za kisasa za antiviral (DAAs — Direct-Acting Antivirals). Kiwango cha uponyaji ni >95% kwa matibabu ya wiki 12. Hata hivyo, upatikanaji wa DAAs katika Afrika Mashariki bado ni changamoto kutokana na gharama na miundombinu.
HAKUNA chanjo ya Hepatitis C. Kuzuia kunategemea usafi wa damu na sindano.
Hepatitis C ni ugonjwa unaopaswa kutolewa taarifa.
Ishara za dharura
Manjano makali (jaundice). Maji tumboni (ascites). Kutapika damu (varicose ya umio — DHARURA). Mchanganyiko wa akili (encephalopathy ya ini). Maumivu ya tumbo na ini kukua.
Dalili za kina
Dalili na ishara za kawaida zaidi
Maambukizi ya papo hapo (acute infection):
-
Asilimia kubwa (70–80%) hawana dalili zozote
-
Ikiwa dalili zinaonekana: Uchovu, kichefuchefu, manjano (nadra), maumivu ya tumbo la juu
Maambukizi ya kudumu (chronic infection) — bila dalili kwa miongo:
-
Uchovu wa kudumu (dalili ya kawaida zaidi)
-
Cirrhosis ya ini (baada ya miaka 20–30): Ascites (maji tumboni), encephalopathy ya ini (mchanganyiko wa akili), varicose ya umio (esophageal varices)
-
Hepatocellular carcinoma (saratani ya ini) — hatari inayoongezeka na cirrhosis
Dalili za nje ya ini (extrahepatic manifestations):
-
Cryoglobulinemia (vasculitis ya ngozi, maumivu ya viungo, glomerulonephritis)
-
Lymphoma isiyo ya Hodgkin
-
Kisukari cha aina ya 2 (hatari iliyoongezeka)
Kujua dalili ni hatua ya kwanza kwa mwitikio wa haraka.
Mwenendo wa ugonjwa
Mwenendo wa kawaida wa ugonjwa:
- Maambukizi ya papo hapo (miezi 6 ya kwanza): Kawaida hayana dalili (70-80%). Dalili zinapokuwepo: uchovu, kichefuchefu, maumivu ya tumbo, manjano. Kipindi cha kuatamia wiki 2-12.
- Kuondoka kwa hiari vs ugumu: 15-45% huondoa virusi kwa hiari ndani ya miezi 6. 55-85% hupata maambukizi ya kudumu.
- Hepatitis C sugu (miaka hadi miongo): Mara nyingi haina dalili kwa miaka. Uvimbe wa ini na fibrosis inayoendelea polepole.
- Cirrhosis iliyolipwa fidia (miaka 10-30): Shinikizo la damu la portal huendelea. Varicose, ascites, splenomegaly.
- Cirrhosis isiyolipwa fidia / HCC: Manjano, encephalopathy, kutoka damu kwa varicose.
Utambuzi
Jinsi ugonjwa huu unavyotambuliwa
Uchunguzi wa maabara:
-
Anti-HCV (ELISA) — kipimo cha kwanza cha uchunguzi. Chanya = maambukizi ya sasa au ya zamani
-
HCV-RNA (PCR — viral load) — kuthibitisha maambukizi yanayoendelea. Ikiwa chanya = maambukizi ya sasa
-
HCV genotyping — kubainisha aina ya kijeni (muhimu kwa mpango wa matibabu, ingawa DAAs za kisasa zinafanya kazi kwa aina zote)
-
Vipimo vya ini (LFTs): ALT/AST
-
FibroScan au APRI score — kukadiria kiwango cha uharibifu wa ini (fibrosis) bila biopsy
-
Ultrasound ya ini + AFP kila miezi 6 kwa wagonjwa wenye cirrhosis (kufuatilia saratani ya ini)
Uchunguzi wa mapana (screening): WHO inapendekeza uchunguzi wa HCV kwa watu wote angalau mara moja maishani (hasa umri ≥18).
Matibabu
Njia za matibabu zinazopatikana
Dawa za kupambana na kirusi za moja kwa moja (DAAs) — MAPINDUZI ya matibabu:
-
Sofosbuvir/Velpatasvir (Epclusa) kwa wiki 12 — inafanya kazi kwa aina ZOTE za kijeni (pangenotypic)
-
Kiwango cha uponyaji (SVR — Sustained Virologic Response): >95%
-
Dawa nyingine: Sofosbuvir/Ledipasvir, Glecaprevir/Pibrentasvir
Katika Afrika Mashariki:
-
Tanzania: Mpango wa kitaifa wa Hepatitis C unaendelea kuimarishwa. DAAs zinapatikana katika hospitali kuu (Muhimbili, KCMC) lakini gharama bado ni changamoto
-
Kenya: Mpango wa kitaifa wa viral hepatitis. DAAs zinapatikana katika hospitali kadhaa kuu
-
Generic DAAs (kutoka India): Zinapatikana kwa bei nafuu zaidi na zinasaidia kupanua upatikanaji
Matibabu kwa wote: WHO inapendekeza matibabu kwa wagonjwa WOTE wa HCV, bila kujali kiwango cha uharibifu wa ini.
Hali nyingi hutibiwa kwa ufanisi kwa utambuzi wa mapema.
Maelezo ya kuzuia
Jinsi ya kujilinda
HAKUNA chanjo ya Hepatitis C.
Kuzuia kueneza:
-
Damu salama: Uchunguzi wa damu yote inayotolewa kwa HCV (mandatory blood screening) — inapatikana katika benki za damu za Tanzania na Kenya
-
Sindano salama: Matumizi ya sindano za mara moja (auto-disable syringes) — mpango wa WHO wa injection safety
-
Kupunguza madhara (harm reduction) kwa watumiaji wa dawa za kulevya: Programu za kubadilisha sindano, methadone (inapatikana nchini Tanzania na Kenya)
-
Usafi wa taratibu za kimatibabu na meno
-
Kuepuka kushiriki vifaa vya kunyoa na kukata kucha
-
Hakuna hatari kupitia kunyonyesha, kugusana kwa kawaida, au chakula
Uchunguzi wa mapana:
-
Uchunguzi wa HCV kwa watu wote angalau mara moja (hasa umri ≥18)
-
Uchunguzi kwa makundi hatarini: PWID, wagonjwa wa hemodialysis, watu wanaoishi na VVU
Maandalizi ni ulinzi bora zaidi.
Ushauri wa kusafiri
Epuka taratibu za kimatibabu katika vituo visivyo na viwango bora vya usafi. Kuwa mwangalifu na tattoo, piercing, na kunyoa katika maeneo yasiyo na uhakika wa usafi. Tumia kondomu. Wasafiri wanaoishi na HCV: Beba dawa zako na maelezo ya daktari.
Ni ya kawaida kiasi gani?
Takwimu na data za kijiografia
Duniani: Watu ~58 milioni wana HCV ya kudumu (WHO 2023). Tanzania: ~1–2% ya idadi ya watu. Kenya: ~0.9%. Uganda: ~2–3%. DRC: ~3–5%. Misri: Kihistoria kiwango cha juu zaidi duniani (~14% — kutokana na kampeni za matibabu ya schistosomiasis kwa sindano 1960–1980), lakini mpango wao wa kitaifa wa DAAs umefanikiwa sana (>4 milioni wametibiwa). Makundi hatarini zaidi katika Afrika Mashariki: PWID (hasa Dar es Salaam, Mombasa), wagonjwa wa hemodialysis, watu wanaoishi na VVU.
Sababu za hatari
Nani yuko hatarini zaidi
Matumizi ya dawa za kujidunga (ya sasa au ya zamani), kupokea bidhaa za damu kabla ya enzi ya uchunguzi, taratibu za matibabu au meno zisizo salama, majeraha ya kuchomwa sindano katika vituo vya afya, tatoo au vipuli kwa vifaa visivyo safi, kusafiri kwenye nchi zenye kuenea kwa HCV.
Maelezo ya matatizo
Matatizo yanayoweza kutokea
Matatizo:
-
Cirrhosis ya ini (15–30% baada ya miaka 20–30)
-
Hepatocellular carcinoma (saratani ya ini) — hatari ya 1–4% kwa mwaka kwa wagonjwa wenye cirrhosis
-
Kushindwa kwa ini
-
HCV + VVU co-infection: Inaharakisha uharibifu wa ini. Tatizo katika Afrika Mashariki
-
HCV + HBV co-infection: Inaongeza hatari ya saratani ya ini
-
Cryoglobulinemia na lymphoma
Vifo: HCV ya kudumu husababisha vifo ~290,000 duniani kwa mwaka (WHO 2023) — hasa kutokana na cirrhosis na saratani ya ini.
Kupona na matarajio
Matokeo yanayotarajiwa na kupona
Kwa matibabu: Dawa za kupambana na virusi za moja kwa moja (DAA) huponya >95% ya maambukizi ya HCV sugu katika wiki 8-12, bila kujali aina ya jeni.
Bila matibabu: 55-85% ya maambukizi ya papo hapo yanakuwa sugu. Kati ya hayo:
-
15-30% hupata cirrhosis ndani ya miaka 20.
-
1-4% ya wagonjwa wa cirrhosis hupata saratani ya seli za ini (HCC) kwa mwaka.
Kuondoka kwa hiari: 15-45% ya maambukizi ya papo hapo hupona bila matibabu.