Muhtasari
Leishmaniasis ni ugonjwa unaoenezwa na nzi wa mchanga (sandfly). Una aina tatu: ya ngozi, ya utando, na ya visceral.
Dalili
Dalili | Marudio | Ukali | Mwanzo |
|---|---|---|---|
| Uchovu | 85% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Homa | 95% | Wastani | Awamu ya mapema |
| Msongo wa pua | 90% | Wastani | Awamu ya mapema |
| Kupoteza hamu ya kula | 70% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kujisikia vibaya | 80% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Tezi za limfu kuvimba | 30% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kuvimba | 20% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kidonda cha ngozi | 85% | Wastani | Kilele cha ugonjwa |
| Bandama kuvimba | 95% | Kali | Kilele cha ugonjwa |
| Ini kuvimba | 80% | Wastani | Kilele cha ugonjwa |
| Kupungua uzito | 90% | Wastani | Kilele cha ugonjwa |
| Ugumu wa kumeza | 30% | Wastani | Kilele cha ugonjwa |
| Kutoka damu | 60% | Wastani | Kilele cha ugonjwa |
| Jasho la usiku | 40% | Kidogo | Kilele cha ugonjwa |
| Kikohozi | 15% | Kidogo | Kilele cha ugonjwa |
| Kuhara | 20% | Kidogo | Kilele cha ugonjwa |
| Kuwashwa | 15% | Kidogo | Kilele cha ugonjwa |
| Madoa mekundu madogo | 25% | Wastani | Kilele cha ugonjwa |
| Shinikizo la damu kushuka | 5% | Wastani | Awamu ya baadaye |
| Manjano | 10% | Wastani | Awamu ya baadaye |
Njia za maambukizi
Muhtasari
Leishmaniasis ni ugonjwa wa vimelea unaoenezwa na nzi wa mchanga wa kike walioambukizwa (Phlebotomus/Lutzomyia), unaosababishwa na protozoa wa jenasi Leishmania. Aina tatu kuu: visceral (kala-azar, inaua karibu daima bila matibabu), cutaneous (kawaida zaidi), na mucocutaneous. Kesi mpya 700,000–milioni 1/mwaka katika nchi 98 za ugonjwa, vifo 26,000–65,000/mwaka.
Muhtasari
Leishmaniasis inasababishwa na vimelea vya Leishmania, vinaenezwa na nzi wadogo wa mchanga (sandfly — Phlebotomus). Aina tatu kuu: Leishmaniasis ya ngozi (cutaneous — CL) — vidonda vya ngozi; Leishmaniasis ya utando (mucocutaneous — MCL) — uharibifu wa pua na koo; Leishmaniasis ya viungo vya ndani (visceral/kala-azar — VL) — inashambulia ini, wengu, na ubouti wa mfupa — INAUA kama haikutibiwa (vifo ~90% bila matibabu). Afrika Mashariki: kala-azar ni tatizo kubwa. Kenya: maeneo ya Baringo, Turkana, West Pokot, Kitui, Machakos (eneo kavu la kaskazini na mashariki). Sudan na Sudan Kusini: mzigo mkubwa zaidi wa kala-azar barani Afrika. Ethiopia: maeneo ya kaskazini mashariki na kusini (Humera, Metema, kaskazini mwa Omo). Uganda: maeneo ya kaskazini mashariki (Karamoja, Pokot). Somalia: visa vinaripotiwa. CL: maeneo ya Ethiopia (Ethiopian highlands CL — L. aethiopica). Idadi ya watu milioni 350+ duniani wako hatarini. Kala-azar inahusishwa na umaskini, utapiamlo, na kukaa karibu na maeneo ya wanyama (panya wa mchanga, mbwa). HIV + kala-azar: co-infection inayoongeza hatari ya kifo sana.
Ishara za dharura
-
Homa ya muda mrefu na hepatosplenomegaly kubwa — VL inayoshukiwa
-
Pancytopenia kali (anemia, neutropenia, thrombocytopenia) — hatari ya maambukizi/kutokwa damu
-
Kutokwa damu kusikodhibitiwa — thrombocytopenia katika VL
-
Kushindwa kupumua (anemia kali, nimonia ya sekondari)
-
Uharibifu wa haraka wa uso/pua — mucocutaneous VL inaua >95% bila matibabu — anza matibabu haraka iwezekanavyo.
Dalili za kina
Dalili na ishara za kawaida zaidi
CL (ngozi): kidonda kisichouma (painless ulcer) chenye kingo zilizoinuka — kinajitokeza wiki 2–6 baada ya kuumwa na nzi wa mchanga. Kinaweza kupona chenyewe (miezi 6–18) lakini kinaacha kovu kubwa. MCL (utando): uharibifu wa pua (septum perforation), mdomo, na koo — ulemavu mkubwa. VL/Kala-azar (viungo — HATARI ZAIDI): homa ya muda mrefu (wiki hadi miezi), wengu kuvimba sana (massive splenomegaly — wengu unaweza kufikia pelvis), ini kuvimba, kupungua uzito kwa kasi, upungufu wa seli za damu zote (pancytopenia — upungufu wa damu, platelet, na seli nyeupe), ngozi kuwa nyeusi (ndiyo maana "kala-azar" = "homa nyeusi" kwa Kihindi). Bila matibabu: vifo ~90% ndani ya miezi 6–24.
Kujua dalili ni hatua ya kwanza kwa mwitikio wa haraka.
Mwenendo wa ugonjwa
Kuumwa na nzi wa mchanga walioambukizwa → Promastigotes huingia macrophage → Kubadilika kuwa amastigotes → Kuzidisha ndani ya seli → VL: Kuenea kwa wengu, ini, uboho kwa wiki-miezi → Homa, hepatosplenomegaly, pancytopenia inayoendelea → Kifo ndani ya miaka 2 bila matibabu. CL: Vimelea kubaki katika ngozi → Papule → Vidonda → Hupona na kovu. MCL: Kuenea kwa utando wa pua/koromeo miezi-miaka baadaye.
Utambuzi
Jinsi ugonjwa huu unavyotambuliwa
VL: Kipimo cha haraka cha rK39 (unyeti 90–97%, maalum 92–100%) — kiwango cha dhahabu cha shamba; hadubini/utamaduni wa aspirate ya uboho/wengu/tezi. PCR: Unyeti wa juu zaidi. CL: Hadubini na utamaduni wa biopsy ya vidonda; PCR. DAT (Direct Agglutination Test): Unyeti wa juu kwa VL, inahitaji maabara. Eosinophilia HAIPO — tofauti na maambukizi mengi ya vimelea.
Matibabu
Njia za matibabu zinazopatikana
VL/Kala-azar (Afrika Mashariki — WHO inayopendekeza): Tiba ya pamoja: Sodium stibogluconate (SSG) 20 mg/kg/siku IM kwa siku 17 + Paromomycin 15 mg/kg/siku IM kwa siku 17 — mstari wa kwanza Afrika Mashariki. Mbadala: Liposomal Amphotericin B (AmBisome) — dawa bora zaidi (dozi moja au fupi) lakini ghali na inahitaji baridi kuhifadhiwa — WHO inasambaza kwa bei nafuu kupitia mpango wa kuongeza upatikanaji. Miltefosine (vidonge) — inapatikana lakini inaharibu mtoto asiyezaliwa (teratogenic — USITUMIE kwa wajawazito). CL: SSG ya ndani (intralesional), cryotherapy, au matibabu ya kiumbe (kama kidonda ni kidogo). Ufuatiliaji: VL — rudia rK39 na uchunguzi wa kliniki baada ya miezi 6 na 12 (kuangalia kurudi kwa ugonjwa). HIV + VL: matibabu ya muda mrefu zaidi, hatari ya kurudi ni kubwa — secondary prophylaxis inapendekezwa.
Hali nyingi hutibiwa kwa ufanisi kwa utambuzi wa mapema.
Maelezo ya kuzuia
Jinsi ya kujilinda
Kuzuia kuumwa na nzi wa mchanga (sandfly): Vyandarua vilivyotiwa dawa na vyenye matundu madogo (nzi wa mchanga ni wadogo sana — matundu ya kawaida ya vyandarua hayatoshi). IRS (kunyunyizia dawa ndani ya nyumba). DEET jioni na usiku — nzi wa mchanga wanang'ata zaidi wakati wa jioni na usiku. Nguo ndefu jioni. Hakuna chanjo ya binadamu. Kudhibiti wanyama wanaobeba vimelea (panya wa mchanga, mbwa — hasa maeneo ya L. infantum).
Maandalizi ni ulinzi bora zaidi.
Ushauri wa kusafiri
Hatari: Asia Kusini (India, Bangladesh, Nepal kwa VL), Mashariki ya Kati (CL), Afrika Mashariki (VL), Amerika Kusini na ya Kati (CL/MCL). Wasafiri wengi wanapata CL baada ya kutembelea maeneo yenye misitu. Tumia dawa ya mbu, neti za kitanda zenye meshsize ndogo (<0.6mm), nguo za kufunika usiku. Baada ya kurudi: Vidonda vya ngozi visivyopona ndani ya wiki 2 — tafuta daktari na taja eneo la safari.
Ni ya kawaida kiasi gani?
Takwimu na data za kijiografia
Kenya: kala-azar ni endemic katika Baringo, Turkana, West Pokot, Kitui — maeneo kavu na yenye miti ya acacia. Sudan/Sudan Kusini: mzigo mkubwa zaidi wa VL barani Afrika — hasa Gedaref, Upper Nile. Ethiopia: maeneo ya kaskazini magharibi (Humera, Metema) na kusini (Omo Valley). Uganda: Karamoja, Pokot. Somalia: visa vinaripotiwa. CL: Ethiopia (L. aethiopica — nyanda za juu). Kimataifa: visa 700,000–1,000,000 vya CL na 50,000–90,000 vya VL kwa mwaka.
Sababu za hatari
Nani yuko hatarini zaidi
Hatari za kukabiliwa: Kuishi/kusafiri maeneo ya ugonjwa, shughuli za usiku nje (kilele cha nzi wa mchanga), makazi duni (nyumba za matope/manyasi), utapiamlo, msongamano. Ugonjwa mkubwa (VL): Maambukizi ya pamoja ya HIV (hatari 100–2,300× ya VL), kudhoofika kwa kinga, utapiamlo, umri <5 au >50, uhamiaji/kukimbia makazi.
Maelezo ya matatizo
Matatizo yanayoweza kutokea
VL: Maambukizi ya sekondari (nimonia, TB — sababu kuu ya kifo), kutokwa damu kali (thrombocytopenia), PKDL (5–20%, vidonda vya ngozi baada ya matibabu, hifadhi ya maambukizi), VL-HIV (matokeo mabaya, kurudi tena mara kwa mara). CL: Makovu makubwa ya uso, stigma ya kijamii, maambukizi ya sekondari ya bakteria. MCL: Kubomoka kwa septum ya pua, kuharibu uso, kushindwa kupumua/kumeza. Matibabu: Sumu ya antimonials (moyo, kongosho).
Kupona na matarajio
Matokeo yanayotarajiwa na kupona
VL bila matibabu: CFR >95% ndani ya miaka 2, kawaida kutokana na maambukizi ya sekondari au kutokwa damu. VL na matibabu: Kiwango cha uponyaji 90–95%. Kurudi tena 1–10% (hadi 60% katika VL-HIV). PKDL hutokea 5–20% baada ya matibabu. Cutaneous: Hupona yenyewe miezi 2–18, lakini na makovu. Mucocutaneous: Ugonjwa unaoendelea na kubomoa; hauponi yenyewe.