Muhtasari
Ugonjwa wa virusi unaosambaa sana unaosababisha homa, upele na dalili za kupumua. Ni miongoni mwa vimelea vinavyoambukiza zaidi duniani (R0 = 12–18).
Dalili
Dalili | Marudio | Ukali | Mwanzo |
|---|---|---|---|
| Macho mekundu | 92% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kikohozi | 95% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Homa kali | 98% | Kali | Awamu ya mapema |
| Kujisikia vibaya | 85% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Mafua ya pua | 90% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Maumivu ya kichwa | 50% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kukasirika haraka | 60% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kutoa machozi kupita kiasi | 60% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kupoteza hamu ya kula | 70% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kutovumilia mwanga | 50% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Maumivu ya misuli | 35% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Maumivu ya koo | 40% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Upele wa maculopapular | 99% | Kidogo | Kilele cha ugonjwa |
| Tezi za limfu kuvimba | 50% | Kidogo | Kilele cha ugonjwa |
| Maumivu ya tumbo | 20% | Kidogo | Kilele cha ugonjwa |
| Kuhara | 8% | Kidogo | Kilele cha ugonjwa |
| Kutapika | 15% | Kidogo | Kilele cha ugonjwa |
| Uchovu | 80% | Kidogo | Awamu yoyote |
Njia za maambukizi
Muhtasari
Surua ni ugonjwa wa virusi unaoenea kwa kasi sana unaosababishwa na virusi vya surua (familia ya Paramyxoviridae). R₀ ni 12–18, na kuifanya kuwa mojawapo ya vimelea vinavyoambukiza zaidi vinavyojulikana. Unaenezwa kupitia matone ya hewa na erosoli — virusi hubaki hai hewani hadi saa 2. Takriban vifo 128,000 mwaka 2021, hasa miongoni mwa watoto wasiochanjwa/waliodhoofika katika nchi za kipato cha chini. Chanjo ya dozi mbili ya MMR imepunguza vifo vya surua duniani kwa zaidi ya 73% tangu mwaka 2000.
Muhtasari
Surua (measles) ni ugonjwa hatari sana wa kuambukiza unaosababishwa na kirusi cha surua (Measles morbillivirus) kutoka familia ya Paramyxoviridae. Ni mojawapo ya magonjwa yanayoambukiza zaidi duniani, ambapo kiwango cha msingi cha uzazi (R0) ni kati ya 12 hadi 18. Unaenezwa kupitia matone ya hewa na hewa chafu (aerosol), na kirusi kinaweza kubaki hewani hadi masaa mawili baada ya mgonjwa kuondoka mahali hapo.
Kipindi cha kuambukiza ni siku 4 kabla ya upele kuonekana hadi siku 4 baada ya upele. Licha ya chanjo bora kupatikana tangu mwaka 1963, surua bado ni mojawapo ya sababu kuu za vifo vinavyozuilika kwa chanjo miongoni mwa watoto duniani. Shirika la Afya Duniani (WHO) lilikadiria visa takriban milioni 10.3 na vifo 107,500 mwaka 2023.
Katika Afrika Mashariki, surua bado ni changamoto kubwa ya kiafya. Tanzania na Kenya zimepata mafanikio makubwa kupitia Mpango Mpana wa Chanjo (EPI), lakini milipuko bado hutokea mara kwa mara, hasa katika maeneo yenye kiwango kidogo cha chanjo na katika makambi ya wakimbizi. Mwaka 2023, nchi kadhaa za Afrika Mashariki zilishuhudia milipuko mikubwa. Kiwango cha chanjo ya surua dozi ya kwanza katika ukanda wa WHO AFRO ni takriban 69% (2023) — chini ya wastani wa dunia.
Katika Tanzania, surua iko katika orodha ya magonjwa yanayopaswa kutolewa taarifa mara moja. Mpango wa Taifa wa Chanjo unajumuisha dozi mbili za chanjo ya MR/MMR (kawaida miezi 9 na miezi 18). Kenya inatoa dozi ya kwanza miezi 9 na dozi ya pili miezi 18. Kampeni za chanjo za ziada (Supplementary Immunization Activities — SIAs) hufanywa mara kwa mara ili kufikia watoto waliokosa chanjo za kawaida.
Ili kutokomeza surua, kiwango cha chanjo kinapaswa kuwa angalau 95% kwa dozi mbili za chanjo ya MR/MMR. Programu ya EPI ya Afrika Mashariki inafanya kazi kwa bidii kuelekea lengo hili, lakini changamoto za usambazaji, uhifadhi wa chanjo katika mnyororo baridi (cold chain), na upatikanaji wa maeneo ya mbali bado zinaendelea.
Ishara za dharura
Tafuta msaada wa dharura mara moja ikiwa dalili zifuatazo zinaonekana:
-
Kupumua kwa shida au kupumua haraka (nimonia)
-
Maumivu makali ya kichwa au shingo kuwa ngumu au mabadiliko ya fahamu (encephalitis)
-
Degedege (convulsions/seizures)
-
Kutoweza kunywa au kutapika bila kukoma
-
Dalili za upungufu mkubwa wa maji mwilini (macho yaliyozama, kutokojaa, usingizi mkubwa)
-
Upele wa damu (hemorrhagic rash)
-
Mtoto mchanga asiyeweza kunyonya
Piga simu ya dharura au nenda hospitali ya karibu mara moja. Tanzania: 114. Kenya: 999/112.
Dalili za kina
Dalili na ishara za kawaida zaidi
Kipindi cha athari (incubation period): Siku 10–14
Hatua ya awali (prodromal phase, siku 2–4):
-
Homa kali (inaweza kufikia nyuzi joto 40°C)
-
Kikohozi kisichopona, mafua (pua inayotoka maji), na macho mekundu yenye uchungu (conjunctivitis) — dalili tatu za msingi (classical triad)
-
Madoa ya Koplik (Koplik's spots) — vidonda vidogo vyeupe-buluu kwenye utando wa ndani wa mdomo karibu na magego — dalili ya kipekee inayoonekana siku 1–2 kabla ya upele
-
Kuogopa mwanga (photophobia), udhaifu wa jumla, kupoteza hamu ya kula
-
Watoto wadogo wanaweza kuonyesha kuhara na kutapika
Hatua ya upele (exanthem phase, siku 4–7):
-
Upele wa maculopapular unaoanza nyuma ya masikio na kwenye mstari wa nywele, kisha kuenea kutoka kichwa hadi chini — mwili wote na miguu na mikono ndani ya siku 3–4
-
Homa hufikia kilele wakati upele unapoanza kuonekana
-
Tezi za limfu hujaa kwa ujumla; wengu unaweza kukua
-
Upele huondoka kwa mpangilio huo huo na ngozi inaweza kuchubuka kidogo
Hatua ya kupona (convalescence, wiki 1–3):
-
Homa hupungua siku 3–4 baada ya upele kuanza
-
"Kupoteza kumbukumbu ya kinga" (immune amnesia) — kirusi cha surua huharibu seli za kumbukumbu ya mfumo wa kinga zilizokuwepo awali, na kuondoa 11–73% ya akiba ya kingamwili (antibodies) (Mina et al., Science 2019)
-
Mgonjwa anaweza kubaki dhaifu kwa wiki kadhaa na kuwa hatarini kwa maambukizi mengine
Kujua dalili ni hatua ya kwanza kwa mwitikio wa haraka.
Mwenendo wa ugonjwa
Mwenendo wa kawaida wa ugonjwa:
- Kipindi cha kutokeza dalili: Siku 10–14 (kati ya siku 7–21) kutoka kugusana hadi upele kutokea.
- Awamu ya awali (siku 2–4): Homa kali (mara nyingi >40°C), kikohozi, mafua (coryza), macho mekundu (conjunctivitis) ("C 3"). Madoa ya Koplik (madoa madogo meupe-bluu kwenye utando wa ndani wa mdomo) hutokea siku 1–2 kabla ya upele.
- Awamu ya upele (siku 5–6): Upele wa maculopapular huanza usoni/kwenye paji la uso, husambaa kuelekea mwilini na miguuni kwa siku 3. Homa hufikia kilele upele unapotokea, kisha hupungua.
- Awamu ya kupona: Upele hupotea kwa utaratibu uliojitokeza (uso kwanza), mara nyingi pamoja na kuchubuka kwa ngozi. Muda wa jumla wa ugonjwa: siku 7–10.
Uwezo wa kuambukiza: Kutoka siku 4 kabla hadi siku 4 baada ya upele kutokea. Huambukiza zaidi wakati wa awamu ya awali. Kiwango cha msingi cha uzazi (R₀): 12–18 (mojawapo ya vimelea vinavyoambukiza zaidi kwa binadamu).
Utambuzi
Jinsi ugonjwa huu unavyotambuliwa
Uchunguzi wa kimatibabu (clinical diagnosis): Homa kali + dalili tatu (kikohozi, mafua, macho mekundu) + upele wa maculopapular unaoenea kutoka juu kwenda chini kwa mtu asiyechanjwa — ni ishara kuu ya surua. Madoa ya Koplik ni ya kipekee kwa surua.
Uthibitisho wa maabara (lazima):
-
IgM ya kupambana na surua (ELISA): Chanya kuanzia siku ya 3 ya upele. Usikivu >90%.
-
RT-PCR: Kutokana na swab ya pua-koo au mkojo — njia yenye usikivu zaidi, inabainisha aina ya kijeni (genotype).
-
IgG ya mara mbili (paired sera): Kupanda mara ≥4 katika sampuli mbili (acute na convalescent).
-
Utamaduni wa kirusi (viral culture): Kiwango cha dhahabu lakini polepole — hutumika zaidi kwa uchunguzi wa kijeni.
Taarifa: Surua ni ugonjwa unaopaswa kutolewa taarifa mara moja kwa Wizara ya Afya nchini Tanzania (IDSR — Integrated Disease Surveillance and Response) na Kenya (DDSR). Kila kesi inayoshukiwa inapaswa kuchunguzwa na sampuli kuchukuliwa ndani ya masaa 72.
Uchunguzi tofauti (differential diagnosis): Rubela, homa ya dengue, upele wa dawa, scarlet fever, Kawasaki disease, roseola.
Matibabu
Njia za matibabu zinazopatikana
Matibabu — ya kuunga mkono pekee (hakuna dawa ya kupambana na kirusi):
-
Vidonge vya vitamini A (mapendekezo ya WHO): Kiasi cha IU 200,000 kwa mdomo kwa siku mbili mfululizo (watoto ≥12 miezi). Hupunguza vifo hadi 50%. Watoto miezi 6–11: IU 100,000. Chini ya miezi 6: IU 50,000. Muhimu sana kwa watoto walio na utapiamlo.
-
Dawa za kupunguza homa (paracetamol au ibuprofen) — epuka aspirin kwa watoto (hatari ya ugonjwa wa Reye)
-
Maji ya kutosha na lishe bora — ORS (oral rehydration salts) kwa watoto walio na kuhara
-
Antibiotiki kwa maambukizi ya sekondari ya bakteria (kama vile otitis media, nimonia)
-
Kulazwa hospitalini kwa hali ngumu (encephalitis, nimonia, upungufu mkubwa wa maji mwilini)
Matibabu ya kuzuia baada ya kugusana (post-exposure prophylaxis):
-
Chanjo ya MR/MMR ndani ya masaa 72 baada ya kugusana — inaweza kuzuia au kupunguza ukali wa ugonjwa
-
Immunoglobulini (IG) ndani ya siku 6 kwa watu walio hatarini zaidi (watoto wachanga, wajawazito, watu wasio na kinga ya kutosha)
Kutengwa (isolation): Mgonjwa apumzike nyumbani/hospitalini kwa angalau siku 4 baada ya upele kuanza. Chumba kinachopitisha hewa vizuri.
Hali nyingi hutibiwa kwa ufanisi kwa utambuzi wa mapema.
Maelezo ya kuzuia
Jinsi ya kujilinda
Chanjo — hatua bora zaidi ya kuzuia:
Chanjo ya MR/MMR (surua, matumbwitumbwi, na rubela) inatoa ulinzi >97% baada ya dozi mbili.
Ratiba ya chanjo katika Afrika Mashariki (Mpango wa EPI):
-
Tanzania: Dozi ya kwanza miezi 9, dozi ya pili miezi 18 (MR)
-
Kenya: Dozi ya kwanza miezi 9, dozi ya pili miezi 18 (MR → MMR katika ratiba mpya)
-
Uganda: Dozi ya kwanza miezi 9, dozi ya pili miezi 18
-
Rwanda: Dozi ya kwanza miezi 9, dozi ya pili miezi 18 (MMR)
Kampeni za chanjo za ziada (SIAs):
-
Zinatoa fursa ya pili kwa watoto waliokosa chanjo za kawaida
-
WHO AFRO inapendekeza SIAs kila baada ya miaka 2–3 katika nchi zenye kiwango kidogo cha chanjo
-
Kampeni maalum kwa wakimbizi na jamii zinazohama
Kuzuia baada ya kugusana:
-
Chanjo ya MR/MMR ndani ya masaa 72 baada ya kugusana
-
Immunoglobulini ndani ya siku 6 kwa watu walio hatarini zaidi
Kiwango cha kinga ya jamii (herd immunity): ~95% kwa dozi mbili — ngumu kufikiwa katika baadhi ya maeneo ya Afrika Mashariki
Maandalizi ni ulinzi bora zaidi.
Ushauri wa kusafiri
Hatari kwa wasafiri:
-
Hakikisha umepata dozi mbili za chanjo ya MR/MMR kabla ya safari yoyote ya kimataifa
-
Hatari kubwa: Afrika Kusini mwa Sahara (ikiwa ni pamoja na Afrika Mashariki), Asia ya Kusini na Kusini Mashariki
-
Wasafiri wanaokwenda maeneo ya makambi ya wakimbizi au maeneo ya mbali ya vijijini: hatari ya juu zaidi
-
Watoto wachanga wanaosafiri kwenda maeneo hatari: wanaweza kupata chanjo ya MR kuanzia umri wa miezi 6 ("dozi ya sifuri" — isiyo rasmi, lazima bado kupata dozi mbili za kawaida baadaye)
-
Wahudumu wa afya wanaosafiri: thibitisha kinga yako kabla ya kusafiri
Wasafiri wanaokuja Afrika Mashariki:
-
Tanzania na Kenya ni nchi salama kwa ujumla lakini milipuko ya surua hutokea
-
Angalia taarifa za hivi karibuni za WHO na Wizara ya Afya kabla ya kusafiri
-
Hakikisha watoto wako wamechanjwa kikamilifu
Ni ya kawaida kiasi gani?
Takwimu na data za kijiografia
WHO ilikadiria visa ~10.3 milioni na vifo ~107,500 duniani mwaka 2023. Katika ukanda wa WHO AFRO — ambao unajumuisha Afrika Mashariki — surua bado ni tatizo kubwa la kiafya. Tanzania: Milipuko ya mara kwa mara, hasa katika mikoa ya kaskazini na maeneo ya wakimbizi. Kiwango cha chanjo ya dozi ya kwanza ~85% (2023). Kenya: Milipuko katika maeneo ya kaskazini mashariki na makambi ya wakimbizi (Kakuma, Dadaab). Kiwango cha chanjo ~79%. Uganda, Rwanda, Burundi: Milipuko ya mara kwa mara. DRC: Milipuko makubwa sana (>100,000 visa mwaka 2023).
Sababu kuu za milipuko katika Afrika Mashariki: (1) kiwango cha chini cha chanjo katika maeneo ya mbali, (2) uhamisho wa idadi ya watu na makambi ya wakimbizi, (3) mnyororo baridi usio imara, (4) jamii zinazopinga chanjo katika baadhi ya maeneo. Kundi la umri linaloathirika zaidi: watoto chini ya miaka 5 ambao hawajachanjwa.
Sababu za hatari
Nani yuko hatarini zaidi
Maambukizi: Kutochanjwa (hatari >90% ya maambukizi wakati wa kukabiliwa), safari za kimataifa, makazi ya pamoja, chanjo isiyotosha ya jamii. Ugonjwa mkubwa: Umri <5 au >20, utapiamlo (upungufu wa vitamini A), upungufu wa kinga, ujauzito.
Maelezo ya matatizo
Matatizo yanayoweza kutokea
Matatizo — yanayotokea mara nyingi zaidi na kwa ukali kwa watoto wachanga, walio na utapiamlo, na watu wasio na kinga ya kutosha:
-
Otitis media (ugonjwa wa sikio la kati): Tatizo la kawaida zaidi (7–9% ya visa)
-
Nimonia (pneumonia): Sababu kuu ya vifo vya surua (5% ya visa). Inaweza kusababishwa na kirusi chenyewe au bakteria ya sekondari
-
Encephalitis ya papo hapo baada ya maambukizi (acute post-infectious encephalitis): 1 kati ya visa 1,000. Kiwango cha vifo 10–15%, matatizo ya neva 25%
-
Subacute Sclerosing Panencephalitis (SSPE): Ugonjwa wa neva unaoharibu ubongo polepole, unaoonekana miaka 7–10 baada ya kuambukizwa. Ni wa kuua bila shaka
-
Upofu: Kutokana na upungufu wa vitamini A unaozidishwa na surua — tatizo kubwa katika Afrika Mashariki
-
Kuhara kali na upungufu wa maji: Hasa kwa watoto walio na utapiamlo — kawaida katika Afrika Mashariki
-
"Kupoteza kumbukumbu ya kinga" (immune amnesia): Uharibifu wa seli za kumbukumbu ya kinga hudumu miezi au miaka, na kuongeza hatari ya magonjwa mengine ya kuambukiza
-
Stomatitis na malnutrition ya papo hapo: Surua inaweza kusababisha au kuzidisha utapiamlo
Vifo: Nchi zilizoendelea: 1–2/1,000. Nchi zinazoendelea (ikiwa ni pamoja na Afrika Mashariki): 3–5% (inaweza kufikia 30% katika jamii zilizo na utapiamlo mkubwa na upungufu wa vitamini A). Katika Tanzania na Kenya, milipuko bado inaweza kusababisha vifo vingi, hasa katika maeneo ya vijijini yenye upatikanaji mdogo wa huduma za afya.
Kupona na matarajio
Matokeo yanayotarajiwa na kupona
Ubashiri wa jumla: Mzuri kwa watu wenye lishe bora na huduma za afya. Kiwango cha vifo (CFR) ni <0.1% katika nchi zenye mapato ya juu lakini 3–6% katika maeneo yenye rasilimali chache, na hufikia 25% kwa watoto wenye utapiamlo na wakimbizi.
Matatizo yanayoathiri ubashiri:
-
Nimonia (sababu kuu ya vifo vya surua): 1–6% ya kesi.
-
Uvimbe wa ubongo (encephalitis): ~1 kati ya kesi 1,000; vifo 15%, matatizo ya kudumu ya neva 25%.
-
Subacute sclerosing panencephalitis (SSPE): ugonjwa wa CNS unaoendelea na kusababisha kifo, huanza miaka 7–10 baada ya maambukizi. Viwango: ~1 kati ya kesi 10,000 za surua (zaidi ikiwa mtu aliambukizwa kabla ya umri wa miaka 2).
-
Kupotea kwa kinga (immune amnesia): surua huharibu 11–73% ya kingamwili zilizopo, na kuongeza uwezekano wa maambukizi mengine kwa miaka 2–3 baada ya kupona.
Kupona: Kesi nyingi zisizo na matatizo hupona kabisa ndani ya siku 7–10. Kinga ya kudumu baada ya maambukizi ya asili.