Muhtasari
Zika ni ugonjwa wa virusi unaoenezwa na mbu wa Aedes. Ni hatari sana kwa wanawake wajawazito kwa sababu unaweza kusababisha kasoro za kuzaliwa.
Dalili
Dalili | Marudio | Ukali | Mwanzo |
|---|---|---|---|
| Maumivu ya viungo | 65% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Macho mekundu | 55% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Homa | 65% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Upele wa maculopapular | 90% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Uchovu | 60% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Maumivu ya kichwa | 45% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kuwashwa | 40% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kujisikia vibaya | 50% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Maumivu ya misuli | 48% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Maumivu nyuma ya macho | 35% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kichefuchefu | 20% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Tezi za limfu kuvimba | 15% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Maumivu ya tumbo | 7% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kuhara | 8% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kizunguzungu | 10% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kupoteza hamu ya kula | 15% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kutapika | 10% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kuvimba | 5% | Kidogo | Kilele cha ugonjwa |
Njia za maambukizi
Muhtasari
Maambukizi ya virusi vya Zika yanasababishwa na virusi vya Zika (flavivirus), vinavyoenezwa na mbu wa Aedes. Kwa kawaida ni nyepesi, lakini ni hatari kwa mimba: sindromu ya kuzaliwa ya Zika (microcephaly) na sindromu ya Guillain-Barré. Janga kubwa 2015–2016 katika Amerika.
Muhtasari
Virusi vya Zika (Flaviviridae) vinaenezwa na mbu wa Aedes (Ae. aegypti — mchana), pia kwa njia ya ngono na kutoka mama kwenda mtoto wakati wa ujauzito. Hatari kuu: Ugonjwa wa kuzaliwa wa Zika (Congenital Zika Syndrome — CZS) — kichwa kidogo (microcephaly) na matatizo mengine ya ubongo kwa mtoto wakati mama aliambukizwa wakati wa ujauzito. Mlipuko mkubwa: Brazil 2015–2016 (>200,000 visa, >3,700 watoto wenye microcephaly). Afrika Mashariki: visa vichache vimeripotiwa (Kenya, Tanzania — kiwango cha chini), lakini mbu wa Aedes wanapatikana kwa wingi pwani ya Afrika Mashariki (Dar es Salaam, Mombasa, Zanzibar). Hakuna chanjo. 80% ya walioambukizwa hawana dalili.
Ishara za dharura
Mjamzito + upele/homa → pima Zika mara moja. Udhaifu wa misuli unaopanda kutoka miguu (Guillain-Barré) → dharura ya neva.
Dalili za kina
Dalili na ishara za kawaida zaidi
Upele wa ngozi unaowasha + homa ndogo au bila homa + macho mekundu (conjunctivitis) + maumivu ya viungo. 80% hawana dalili. Ugonjwa wa Guillain-Barré (~0.24/1,000) — udhaifu wa misuli unaopanda kutoka miguu. Ugonjwa wa kuzaliwa wa Zika (CZS): kichwa kidogo, matatizo ya kuona na kusikia, viungo vilivyokakamaa.
Kujua dalili ni hatua ya kwanza kwa mwitikio wa haraka.
Mwenendo wa ugonjwa
Mwenendo wa kawaida wa ugonjwa:
- Kipindi cha kutokeza dalili: Siku 3–14 baada ya kuumwa na mbu (au maambukizi ya kingono).
- Ugonjwa wenye dalili (siku 2–7, katika 20–25% tu ya maambukizi): Homa ya chini, upele wa maculopapular unaowasha (mara nyingi unajitokeza sana), maumivu ya viungo (hasa viungo vidogo vya mikono na miguu), macho mekundu (conjunctivitis isiyo na usaha). Maumivu ya kichwa, maumivu ya misuli.
- Kupona: Dalili hupungua yenyewe ndani ya wiki 1. Virusi hutolewa katika damu ndani ya wiki 1–2 lakini inaweza kudumu kwenye shahawa hadi miezi 6.
Tofauti muhimu na dengue: Zika ina homa nyepesi zaidi, upele na macho mekundu yanayojitokeza zaidi, na mara chache husababisha kupungua kwa sahani za damu au kutoka damu. Tishio kuu ni sindromu ya Zika ya kuzaliwa, si ukali wa ugonjwa wa papo hapo.
Dirisha la maambukizi ya kingono: Wanaume wanapaswa kutumia kondomu au kujiepusha kwa miezi 3 baada ya maambukizi/kusafiri katika maeneo yenye Zika. Wanawake: miezi 2.
Utambuzi
Jinsi ugonjwa huu unavyotambuliwa
RT-PCR (damu/mkojo — siku 1–14). ELISA IgM (cross-reactivity na dengue/yellow fever — uthibitisho kwa PRNT). Wajawazito: ufuatiliaji wa ultrasound kwa microcephaly.
Matibabu
Njia za matibabu zinazopatikana
Hakuna dawa ya kuzuia virusi. Matibabu ya dalili: paracetamol (EPUKA aspirin/NSAIDs hadi dengue imetengwa), maji mengi, kupumzika. Guillain-Barré: immunoglobulin IV (IVIg) au plasmapheresis.
Hali nyingi hutibiwa kwa ufanisi kwa utambuzi wa mapema.
Maelezo ya kuzuia
Jinsi ya kujilinda
Hakuna chanjo. Kuzuia kuumwa na mbu wa Aedes (MCHANA — tofauti na malaria ambayo ni usiku): DEET 20–50%, nguo ndefu, vyandarua. Kondomu kwa angalau miezi 3 baada ya maambukizi (wanaume — virusi vinabaki katika shahawa). Wajawazito: EPUKA kusafiri kwenda maeneo yenye mlipuko wa Zika.
Maandalizi ni ulinzi bora zaidi.
Ushauri wa kusafiri
Wajawazito: EPUKA maeneo yenye mlipuko wa Zika (Amerika ya Kati/Kusini, Karibea, sehemu za Asia). Kuzuia kuumwa na mbu wa Aedes (mchana). Wanaume wanaorudi kutoka eneo la Zika: tumia kondomu kwa miezi 3.
Ni ya kawaida kiasi gani?
Takwimu na data za kijiografia
Zika imeenea katika maeneo ya tropiki na subtropiki. Milipuko mikubwa ilitokea Amerika mwaka 2015-2016.
Sababu za hatari
Nani yuko hatarini zaidi
Safari kwenda maeneo ya kawaida, ujauzito (hatari kubwa zaidi ya madhara), kuathiriwa na mbu, ngono isiyolindwa na mtu anayerudi kutoka eneo la kawaida.
Maelezo ya matatizo
Matatizo yanayoweza kutokea
Microcephaly kwa watoto wanaozaliwa na mama aliyeambukizwa. Ugonjwa wa Guillain-Barré unaweza kutokea kwa watu wazima.
Kupona na matarajio
Matokeo yanayotarajiwa na kupona
Kwa watu wazima wasio wajawazito: Ubashiri bora sana. Ugonjwa unaojipunguza wenyewe wa siku 2–7. CFR ndogo sana (<0.01%).
Katika ujauzito: MATOKEO MABAYA SANA KWA KIJUSI.
-
Sindromu ya Zika ya kuzaliwa: microcephaly, calcifications za ubongo, matatizo ya macho, arthrogryposis, kuchelewa kwa ukuaji.
-
Hatari ya matatizo ya kuzaliwa: 5–15% ya maambukizi ya trimester ya kwanza (baadhi ya makadirio ni ya juu zaidi).
-
Maambukizi ya trimester ya kwanza yana hatari kubwa zaidi.
Sindromu ya Guillain-Barré (GBS): 2–3 kati ya maambukizi 10,000. Kwa kawaida hujipunguza yenyewe lakini inaweza kuhitaji huduma za ICU.
Muda mrefu: Hakuna maambukizi sugu. Kinga baada ya maambukizi inaonekana kudumu.
