Bayanin gabaɗaya
Ciwon hanta A kwayar cuta ce da hepatitis A virus (HAV) ke haifarwa. Tana yaduwa ta hanyar ƙazantar abinci da ruwa. Ba ta zama ta dindindin ba kuma akwai allurar rigakafi.
Alamomi
Alamomi | Yawan faruwa | Tsanani | Farawa |
|---|---|---|---|
| Ciwon ciki | 60% | Matsakaici | Farkon cuta |
| Gajiya | 80% | Matsakaici | Farkon cuta |
| Zazzabi | 70% | Dan kadan | Farkon cuta |
| Rashin son ci | 80% | Dan kadan | Farkon cuta |
| Rashin jin daɗi | 75% | Dan kadan | Farkon cuta |
| Tashin zuciya | 70% | Matsakaici | Farkon cuta |
| Ciwon kai | 50% | Dan kadan | Farkon cuta |
| Ciwon tsoka | 50% | Dan kadan | Farkon cuta |
| Amai | 40% | Dan kadan | Farkon cuta |
| Duhuwar fitsari | 80% | Matsakaici | Kololuwar cuta |
| Kumburin hanta | 60% | Matsakaici | Kololuwar cuta |
| Shanƙe | 70% | Mai tsanani | Kololuwar cuta |
| Ƙaiƙayi | 40% | Dan kadan | Kololuwar cuta |
| Raguwar nauyi | 30% | Dan kadan | Kololuwar cuta |
| Ciwon gaɓoɓi | 15% | Dan kadan | Kololuwar cuta |
| Kumburin saifa | 15% | Dan kadan | Kololuwar cuta |
| Ƙurji | 5% | Dan kadan | Kololuwar cuta |
| Zawo | 20% | Dan kadan | Kowane lokaci |
Hanyoyin yaduwa
Bayanin gabaɗaya
Cutar hanta mai saurin yaɗuwa wacce ƙwayar cutar hepatitis A ke haifarwa.
Bayanin gabaɗaya
Ciwon hanta na A (Hepatitis A) kwayar cutar HAV ce ke haddasa shi. Yana yaduwa ta hanyar baki-ciki (fecal-oral) — ruwan sha da abincin da ba su da tsafta. Koyaushe cutar mai tsanani ce — ba ta zama ta dindindin ba. Tsananin cutar ya danganta da shekaru: yara 'yan shekaru <6 ba su nuna alamun cuta ba a kusan kashi 70%. A Najeriya da sauran kasashen Yammacin Afirka: yaduwa mai girma saboda matsalolin samar da ruwan sha mai tsafta da tsaftar muhalli. Allurar rigakafi tana samuwa amma ba a cikin jadawalin rigakafin yau da kullum na NPHCDA ba.
Alamomin gaggawa
Yellowing mai tsanani (jaundice) + ruduwar kwakwalwa (hepatic encephalopathy — gaggawa). Zubar da jini ba tare da dalili ba. Amai mara yankewa.
Cikakkun alamomi
Alamomi da alamu mafi yawa
Lokacin kwanciyar cuta: Kwanaki 15–50. Gajiya mai tsanani, rashin son abinci, tashin zuciya, yellowing na fata da idanu (jaundice/shanye — fiye da kashi 70% na manya), fitsarin da ya yi duhu, kashi mai launin yumbu. Ciwon hanta mai tsanani (~0.5% na manya — mutuwa kashi 50–70%).
Sanin alamomi shine mataki na farko don amsa cikin sauri.
Tafiyar cuta
Matakan cutar hanta A:
- Lokacin ɓoye cuta: Kwanaki 15–50 (matsakaici kwanaki 28).
- Matakin farko (kwanaki 5–7): Gajiya, rashin jin daɗi, rashin sha'awar abinci, tashin zuciya, amai, zazzaɓi (38–39°C), ciwon dama na ciki.
- Matakin rawaya (mako 1–3): Rawaya, fitsarin duhu, kashin fari. ALT ya kai kololuwa 500–5,000 IU/L. Alamomi sukan inganta yayin bayyanar rawaya. Yara ƙasa da shekaru 6: 70% ba su nuna rawaya ba.
- Warkarwa (makonni zuwa watanni): Warkarwa a hankali. Cikakkiyar warkar da aikin hanta cikin watanni 2–6.
Alamomin da suka danganta da shekaru:
-
Yara ƙasa da shekaru 6: galibi ba su da alamomi (70%), amma suna yaɗa cutar sosai.
-
Manya: suna da alamomi a fiye da 70%, tare da rawaya a cikin 40–70%.
Yaɗuwa: Mafi girma a cikin makonni 2 kafin bayyanar rawaya. Fitar da ƙwayar cuta ta najasa: makonni 1–3 kafin zuwa mako 1 bayan rawaya.
Binciken cuta
Yadda ake gano wannan cutar
IgM antibodies na HAV (tabbatar da cutar mai tsanani). IgG antibodies (kariya). Gwajin aikin hanta (liver function tests) — ALT/AST suna hawa. A bayar da rahoto.
Magani
Hanyoyin magani da ake da su
Tallafin jiki: hutawa, shan ruwa isasshe, guji abubuwan da ke cutar da hanta (barasa na watanni 6, magungunan da ke cutar da hanta). Ciwon hanta mai tsanani (fulminant hepatitis): dashen hanta (liver transplant) — ba ya samuwa a yawancin asibitoci a Najeriya.
Yawancin lokuta ana magance su yadda ya kamata tare da gano cutar da wuri.
Cikakkun bayanin rigakafi
Yadda za ka kare kanka
Allurar rigakafi: allurai biyu (wata 0, watanni 6–12). Twinrix (A+B). Tsaftar abinci da ruwa: "dafa, tafasa, bare ko manta." A Najeriya, inganta samar da ruwan sha mai tsafta da tsaftar muhalli (WASH) shine babban mataki na hana yaduwa.
Shirye-shirye shine mafi kyawun kariya.
Shawarar tafiya
A yi allurar rigakafi ga duk masu tafiya zuwa yankunan da cutar ta yadu. Tsaftar abinci mai tsanani — musamman ruwa, kayan lambu, da kankana. A guji ruwan famfo da ba a tafasa ba a yankunan karkara.
Yaya yawancinta?
Ƙididdiga da bayanan yanki
Najeriya da Yammacin Afirka: yaduwa mai girma. Yawancin yara suna kamuwa da cutar tun suna kanana ba tare da alamun cuta ba kuma suna samun kariya ta dindindin. Da yake tsaftar muhalli tana inganta a birane, manya na iya zama masu saurin kamuwa.
Dalilan haɗari
Wanene ke cikin haɗarin mafi girma
Tafiya zuwa wuraren da cutar ke yawaita, cin abinci ko shan ruwan da aka gurɓata, rashin tsaftar muhalli.
Cikakkun bayanan matsaloli
Rikitarwa da za ta iya faruwa
Ciwon hanta mai tsanani (fulminant hepatitis): ~0.5% na manya, mutuwa kashi 50–70% ba tare da dashen hanta ba. Relapsing hepatitis: alamun cuta na iya dawo wa bayan makonni zuwa watanni. Ba ta zama ta dindindin ba — wannan shine bambanci daga Hepatitis B da C.
Murmurewa da hasashe
Sakamakon da ake tsammani da murmurewa
Hasashen warkarwa gabaɗaya: Mai kyau ƙwarai. Babu kamuwa na dindindin. Cikakkiyar warkarwa a cikin fiye da 99% na marasa lafiya.
-
Adadin mutuwa (CFR): gabaɗaya ƙasa da 0.1% a yara, 0.3% a manya ƙasa da shekaru 40, ya haura zuwa 1.8% a manya masu shekaru ≥50.
-
Mummunar cutar hanta: ba kasafai ba (ƙasa da 0.5%), ta fi yawa a cikin marasa lafiyar da ke da cutar hanta tun da farko (cutar hanta B ko C na dindindin).
-
Sake dawowa: 3–20% na marasa lafiya na sake kamuwa watanni 1–4 bayan warkarwa (tana warke da kanta).
-
Cutar hanta mai tsawo: rawaya mai tsawo (fiye da watanni 3) a ƙasa da 5% — tana warke ba tare da matsala ba.
-
Babu yanayin ɗauke da cuta. Rigakafi na dindindin bayan kamuwa ta halitta.
