Muhtasari
Mpox ni ugonjwa wa virusi unaosababisha upele wa ngozi wenye malengelenge. Huenezwa kwa kugusana moja kwa moja na mtu aliyeambukizwa.
Dalili
Dalili | Marudio | Ukali | Mwanzo |
|---|---|---|---|
| Homa | 62% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Tezi za limfu kuvimba | 56% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Maumivu ya mgongo | 24% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Baridi mwilini | 20% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Uchovu | 41% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Maumivu ya kichwa | 31% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kujisikia vibaya | 35% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Maumivu ya misuli | 31% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Maumivu ya viungo | 10% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kupoteza hamu ya kula | 25% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Maumivu ya koo | 17% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Upele | 95% | Wastani | Kilele cha ugonjwa |
| Upele wa malengelenge | 90% | Wastani | Kilele cha ugonjwa |
| Kidonda cha ngozi | 30% | Wastani | Kilele cha ugonjwa |
| Kuwashwa | 40% | Kidogo | Kilele cha ugonjwa |
| Maumivu ya tumbo | 12% | Kidogo | Kilele cha ugonjwa |
| Macho mekundu | 10% | Kidogo | Kilele cha ugonjwa |
| Kuvimba | 15% | Kidogo | Kilele cha ugonjwa |
| Kichefuchefu | 10% | Kidogo | Awamu yoyote |
Njia za maambukizi
Muhtasari
Ndui ya nyani (mpox) inasababishwa na virusi vya monkeypox (orthopoxvirus). Klade mbili: I (ya Afrika ya Kati, CFR 1–10%) na II (ya Afrika ya Magharibi, CFR <1%). 2022: mlipuko wa kimataifa (clade IIb) hasa miongoni mwa MSM. Chanjo ya ndui hutoa ulinzi wa msalaba.
Muhtasari
Mpox (zamani "monkeypox"/ndui ya tumbili) inasababishwa na virusi vya MPXV (Poxviridae). Mlipuko wa kimataifa wa 2022: clade IIb — hasa katika wanaume wanaofanya ngono na wanaume (MSM), >90,000 visa katika nchi 110+. Mlipuko wa 2024: clade Ib — DRC/Burundi — WHO ilitangaza PHEIC (Agosti 2024) kutokana na kuenea kwa haraka na vifo vya juu zaidi (~3–5%). Afrika Mashariki: visa vimeripotiwa Tanzania, Kenya, Uganda, Rwanda, Burundi — hasa kuhusiana na mlipuko wa DRC/Burundi wa clade Ib. Ugonjwa unaenezwa kwa: mgusano wa karibu wa ngozi na ngozi (hasa wakati wa ngono), matone makubwa ya hewa (prolonged face-to-face), na kugusa vitu vilivyochafuliwa. Chanjo: Jynneos/Imvanex (MVA-BN) — dozi 2 ndani ya ngozi, inafanya kazi dhidi ya clade zote.
Ishara za dharura
Maambukizi ya macho (mpox ophthalmia) — hatari ya kupoteza uwezo wa kuona. Ugumu wa kupumua. Kuchanganyikiwa/kupoteza fahamu. Maambukizi ya sekondari yaliyoenea (cellulitis). Watoto na watu wenye kinga dhaifu walio na upele ulioenea → hospitali.
Dalili za kina
Dalili na ishara za kawaida zaidi
Homa + tezi za limfu kuvimba (lymphadenopathy — ishara muhimu inayotofautisha mpox na ndui/smallpox na chickenpox) + upele wa ngozi unaobadilika hatua kwa hatua (papules → vesicles → pustules → magamba/crusts). Mlipuko wa 2022: vidonda vya sehemu za siri na njia ya haja kubwa (75%) — maumivu makali. Proctitis (kuvimba kwa njia ya haja kubwa) yenye maumivu makali. Clade Ib (2024): upele ulioenea zaidi, vifo vya juu zaidi kwa watoto na watu wenye kinga dhaifu. Muda: wiki 2–4 hadi magamba yote kuanguka.
Kujua dalili ni hatua ya kwanza kwa mwitikio wa haraka.
Mwenendo wa ugonjwa
Mwenendo wa kawaida wa ugonjwa:
- Kipindi cha kutokeza dalili: Siku 5–21 (wastani siku 6–13).
- Awamu ya awali (siku 0–5): Homa, maumivu ya kichwa, maumivu ya misuli, uchovu, nodi za lymph kuvimba (kipengele cha kutofautisha na ndui). Katika mlipuko wa 2022+, awamu ya awali inaweza kutokuwepo au kutokea baada ya vidonda.
- Awamu ya upele (wiki 2–4): Vidonda vinapitia hatua: madoa → papules → vesicles → pustules → magamba. Usambazaji wa kawaida: uso → miguuni na mikononi (centrifugal). Katika mlipuko wa 2022+: vidonda vya sehemu za siri/njia ya haja kubwa vinajitokeza zaidi, vinaweza kuwa vya sehemu moja.
- Magamba na kupona: Vidonda huunda magamba siku 7–14 baada ya hatua ya pustule. Magamba huanguka — mgonjwa haambukizi tena magamba yote yanapoondoka.
Vipengele vya mlipuko wa 2022+: Vidonda vya sehemu za siri/njia ya haja kubwa, proctitis, vidonda vichache (wakati mwingine <10), usambazaji usio wa kawaida. Nodi za lymph kuvimba ni alama ya kutofautisha mpox na magonjwa mengine ya vesicular.
Utambuzi
Jinsi ugonjwa huu unavyotambuliwa
PCR ya sampuli ya kidonda (lesion swab) — kiwango cha juu cha uchunguzi. Orthopoxvirus PCR + MPXV-specific PCR. Tofautisha na: chickenpox (varicella — haina lymphadenopathy), herpes simplex, syphilis, molluscum contagiosum.
Matibabu
Njia za matibabu zinazopatikana
Matibabu ya kusaidia (supportive): kudhibiti maumivu (paracetamol, ibuprofen), kutunza vidonda (usafi, kuzuia maambukizi ya sekondari). Tecovirimat (TPOXX) — kwa visa vikali na watu wenye kinga dhaifu (inapatikana kupitia WHO/UNICEF). Isolate mgonjwa hadi magamba yote yameanguka (wiki 2–4).
Hali nyingi hutibiwa kwa ufanisi kwa utambuzi wa mapema.
Maelezo ya kuzuia
Jinsi ya kujilinda
Chanjo ya Jynneos/Imvanex (MVA-BN): dozi 2 ndani ya ngozi (intradermal — siku 0, siku 28). Salama kwa watu wenye kinga dhaifu (tofauti na chanjo ya zamani ya ndui). Inapendekezwa kwa: watu walio na hatari ya juu ya kuambukizwa (MSM wenye washirika wengi), wafanyakazi wa afya wanaoshughulikia visa, na watu walioambukizwa (PEP — ndani ya siku 4). Kuzuia: epuka mgusano wa ngozi na ngozi na watu wenye upele usiojulikana, usishiriki nguo/vitanda na mgonjwa.
Maandalizi ni ulinzi bora zaidi.
Ushauri wa kusafiri
Wasafiri kwenda DRC, Burundi, na nchi jirani za Afrika Mashariki: chanjo ya Jynneos/Imvanex inapendekezwa kwa watu walio na hatari ya juu. Epuka mgusano wa karibu wa ngozi na ngozi na watu wenye upele usiojulikana. Wafanyakazi wa afya: PPE (personal protective equipment) kamili.
Ni ya kawaida kiasi gani?
Takwimu na data za kijiografia
DRC: chanzo cha milipuko yote miwili (clade I — endemic, clade IIb — 2022 kimataifa). Clade Ib (2024): DRC na Burundi — kuenea haraka, kuathiri watoto na watu wazima. Afrika Mashariki: visa vimeripotiwa Tanzania, Kenya, Uganda, Rwanda — ufuatiliaji unaendelea. Kimataifa (2022–2024): >90,000 visa katika nchi 110+.
Sababu za hatari
Nani yuko hatarini zaidi
MSM wenye washirika wengi wa kingono (mlipuko 2022), kuwasiliana kwa karibu na walioambukizwa, upungufu wa kinga (HIV — ugonjwa mkali zaidi), kuwasiliana na wanyama pori katika maeneo ya kawaida, kutochanjwa dhidi ya ndui.
Maelezo ya matatizo
Matatizo yanayoweza kutokea
Maambukizi ya sekondari ya bakteria. Matatizo ya nadra: nimonia, encephalitis, na maambukizi ya macho.
Kupona na matarajio
Matokeo yanayotarajiwa na kupona
Clade II (mlipuko wa kimataifa, 2022–2024): CFR <0.1% kwa watu wenye kinga nzuri. Hujipunguza yenyewe.
Clade I (Afrika ya Kati): CFR 1–10% (zaidi kwa watoto na wenye kinga dhaifu).
Matatizo:
-
Maambukizi ya sekondari ya ngozi ya bakteria: ya kawaida zaidi.
-
Proctitis (katika maambukizi ya MSM): yenye maumivu, inaweza kuhitaji kulazwa hospitalini.
-
Uvimbe wa ubongo: nadra (<0.1%).
-
Macho kushindwa: inaweza kusababisha uharibifu wa kudumu wa kuona.
-
Wenye kinga dhaifu (HIV iliyoendelea): ugonjwa mkali, wa muda mrefu, unaweza kuua.
Kupona: Wagonjwa wengi hupona ndani ya wiki 2–4. Makovu yanaweza kutokea kwenye sehemu za vidonda. Uchovu baada ya maambukizi ni wa kawaida.
