Muhtasari
Uvimbe wa ubongo unaosababishwa na kupe (TBE) ni ugonjwa wa virusi unaoenezwa na kuumwa na kupe walioambukizwa. Huathiri mfumo wa neva wa kati.
Dalili
Dalili | Marudio | Ukali | Mwanzo |
|---|---|---|---|
| Homa | 95% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Uchovu | 80% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Maumivu ya kichwa | 85% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kujisikia vibaya | 70% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Maumivu ya misuli | 75% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Maumivu ya viungo | 25% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kupoteza hamu ya kula | 50% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kichefuchefu | 35% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kutapika | 25% | Kidogo | Awamu ya mapema |
| Kupoteza fahamu | 8% | Hatari | Kilele cha ugonjwa |
| Kuchanganyikiwa | 15% | Kali | Kilele cha ugonjwa |
| Homa kali | 25% | Kali | Kilele cha ugonjwa |
| Shingo kuganda | 24% | Kali | Kilele cha ugonjwa |
| Kupooza | 4% | Hatari | Kilele cha ugonjwa |
| Kutovumilia mwanga | 18% | Wastani | Kilele cha ugonjwa |
| Maumivu makali ya kichwa | 27% | Kali | Kilele cha ugonjwa |
| Kutetemeka | 6% | Wastani | Kilele cha ugonjwa |
| Kuona vibaya | 5% | Wastani | Kilele cha ugonjwa |
| Kizunguzungu | 15% | Wastani | Kilele cha ugonjwa |
| Ganzi | 7% | Wastani | Kilele cha ugonjwa |
| Kifafa | 1.5% | Hatari | Kilele cha ugonjwa |
| Kukasirika haraka | 10% | Kidogo | Kilele cha ugonjwa |
Njia za maambukizi
Muhtasari
Kuvimba kwa ubongo kunakosababishwa na kupe (TBE) ni ugonjwa wa virusi unaosababishwa na virusi vya TBE (flavivirus). Huenezwa na kuumwa na kupe wa Ixodes. Ya kawaida katika misitu ya Ulaya na Asia. Aina tatu: ya Ulaya (CFR 1–2%), ya Mashariki ya Mbali (CFR 20–40%), ya Siberia. Ugonjwa unaoweza kuzuiwa kwa chanjo.
Muhtasari
Homa ya Ubongo ya Kupe (Tick-Borne Encephalitis — TBE) inasababishwa na virusi vya TBEV (Flaviviridae). Inaenezwa na kupe wa aina ya Ixodes (I. ricinus, I. persulcatus). Ugonjwa ni wa kawaida (endemic) katika Ulaya ya Kati/Kaskazini na Urusi — HAUPO katika Afrika Mashariki au Afrika kwa ujumla. Hatari kwa wasafiri wa Afrika Mashariki: wanaosafiri kwenda Ulaya ya Kati (Austria, Ujerumani, Jamhuri ya Czech, Poland, nchi za Baltic), Scandinavia, au Urusi kwa shughuli za nje (hiking, camping, kukusanya uyoga). Pia inaenezwa kwa kunywa maziwa yasiyochemshwa (goat/sheep milk). Chanjo ya TBE inapatikana.
Ishara za dharura
Homa ya awamu mbili + dalili za neva (maumivu makali ya kichwa, shingo kukakamaa, kutetemeka, degedege, kupooza) baada ya safari ya Ulaya → hospitali mara moja.
Dalili za kina
Dalili na ishara za kawaida zaidi
Maendeleo ya awamu mbili. Awamu ya 1 (siku 2–14 baada ya kuumwa na kupe): homa, maumivu ya kichwa, maumivu ya misuli — inafanana na mafua. Kipindi cha kupumzika (siku 2–10): dalili zinapungua. Awamu ya 2 (~20–30% ya wagonjwa): Homa ya uti wa mgongo (meningitis) — maumivu makali ya kichwa, shingo kukakamaa, kuogopa mwanga. Homa ya ubongo (encephalitis) — kutetemeka kama ugonjwa wa Parkinson (ishara ya kipekee), kuchanganyikiwa, degedege. Kupooza kwa misuli ya mwili (myelitis) — kupooza kunakoendelea.
Kujua dalili ni hatua ya kwanza kwa mwitikio wa haraka.
Mwenendo wa ugonjwa
Mwenendo wa kawaida wa ugonjwa (mfumo wa awamu mbili, aina ya Ulaya):
- Kipindi cha kutokeza dalili: Siku 7–14 baada ya kuumwa na kupe (kati ya siku 2–28).
- Awamu ya kwanza (viremia, siku 2–7): Ugonjwa kama homa ya mafua: homa, uchovu, maumivu ya kichwa, maumivu ya misuli. Mara nyingi hukosewa kuwa homa ya mafua. Hupungua yenyewe.
- Kipindi kisicho na homa (siku 1–21, wastani siku 8): Mgonjwa anahisi vizuri. ~70% ya wagonjwa hupona kamili katika hatua hii.
- Awamu ya pili (ya neva, ~30% ya kesi): Kurudi kwa ghafla kwa homa kali na kushindwa kwa CNS:
- Meningitis (50%): maumivu ya kichwa, shingo kuwa ngumu, kuogopa mwanga. Ubashiri bora zaidi.
- Meningoencephalitis (40%): mabadiliko ya fahamu, kutokuwa na utulivu wa cerebellar, kutetemeka.
- Meningoencephalomyelitis (10%): kupooza kwa ghafla (kama polio), kupooza kwa neva za fuvu. Ubashiri mbaya zaidi.
- Kupona: Wiki hadi miezi kulingana na ukali.
Aina ya Mashariki ya Mbali: Mara nyingi ni ya awamu moja na kuendelea kwa haraka hadi uvimbe wa ubongo bila kipindi cha awamu mbili.
Utambuzi
Jinsi ugonjwa huu unavyotambuliwa
ELISA IgM/IgG kwa TBEV — kipimo cha kwanza. PCR ya CSF (maji ya uti wa mgongo). Lumbar puncture: lymphocytic pleocytosis. MRI ya ubongo.
Matibabu
Njia za matibabu zinazopatikana
Hakuna dawa ya kuzuia virusi. Matibabu ya kusaidia (supportive): kudhibiti maumivu, kupunguza homa. Visa vikali: ICU — ventilation, kudhibiti shinikizo la ubongo, physiotherapy ya muda mrefu. Matokeo: 1–2% vifo (TBEV-Eu); hadi 20–40% vifo (TBEV-FE — aina ya Mashariki ya Mbali). 10–20% ya wagonjwa wa awamu ya 2 wana matatizo ya muda mrefu ya neva (kutetemeka, ugumu wa kuzingatia).
Hali nyingi hutibiwa kwa ufanisi kwa utambuzi wa mapema.
Maelezo ya kuzuia
Jinsi ya kujilinda
Chanjo ya TBE: dozi 3 (siku 0, mwezi 1–3, miezi 5–12). Booster kila miaka 3–5. Inapendekezwa kwa wasafiri wa Afrika Mashariki wanaopanga shughuli za nje katika maeneo ya hatari ya Ulaya (Aprili–Novemba). Kuzuia kuumwa na kupe: nguo ndefu zilizosokotwa ndani ya viatu, DEET/permethrin kwenye nguo, kuchunguza mwili mzima baada ya shughuli za nje, kuondoa kupe haraka (ndani ya saa 24 — kupunguza hatari ya maambukizi). EPUKA maziwa yasiyochemshwa (goat/sheep) katika maeneo ya hatari.
Maandalizi ni ulinzi bora zaidi.
Ushauri wa kusafiri
Wasafiri wa Afrika Mashariki kwenda Ulaya ya Kati, Scandinavia, au Urusi (Aprili–Novemba) kwa shughuli za nje → chanjo ya TBE. Homa ya awamu mbili baada ya safari ya Ulaya = pima TBE.
Ni ya kawaida kiasi gani?
Takwimu na data za kijiografia
TBE inapatikana katika ukanda mpana kutoka Ulaya Magharibi hadi Japani. Kesi zaidi ya 10,000 kila mwaka barani Ulaya.
Sababu za hatari
Nani yuko hatarini zaidi
Shughuli za nje (kutembea, kambi, kukusanya uyoga) katika maeneo ya kawaida, spring–vuli, kutochanjwa, kunywa maziwa yasiyopasteurishwa, umri >50 (ugonjwa mkali zaidi).
Maelezo ya matatizo
Matatizo yanayoweza kutokea
Takriban theluthi moja ya wagonjwa wanaweza kupata matatizo ya kudumu ya neva: matatizo ya kumbukumbu na kupooza.
Kupona na matarajio
Matokeo yanayotarajiwa na kupona
Aina ya Ulaya (TBEV-Eu):
-
CFR: 1–2%.
-
Matatizo ya neva katika 10–20% ya kesi za uvimbe wa ubongo (uharibifu wa utambuzi, uchovu, maumivu ya kichwa, kupooza kwa sehemu).
Aina ya Mashariki ya Mbali (TBEV-FE):
-
CFR: 20–40%.
-
Kiwango cha juu zaidi cha uvimbe mkali wa ubongo na kupooza kunakobaki.
Aina ya Siberia: Ukali wa kati. Mwenendo sugu unaoendelea unawezekana.
Sababu za ubashiri: Umri mkubwa (>miaka 60) huonyesha ugonjwa mkali zaidi na CFR ya juu. Ukali unahusiana na aina ya virusi na mwitikio wa kinga wa mwenyeji.
Kupona: Kesi nyepesi hupungua katika wiki 1–2. Kupona kwa uvimbe wa ubongo kunaweza kuchukua miezi. Sindromu ya baada ya uvimbe wa ubongo (uchovu, matatizo ya umakini) ni ya kawaida.
