Genel Bakış
Aedes sivrisineği ile bulaşan viral enfeksiyon. Yüksek ateş ve haftalarca-aylarca süren şiddetli eklem ağrısı ile karakterizedir.
Belirtiler
Belirtiler | Sıklık | Şiddet | Başlangıç |
|---|---|---|---|
| Artralji | 95% | Ağır | Erken dönem |
| Baş ağrısı | 65% | Hafif | Erken dönem |
| Yüksek ateş | 95% | Ağır | Erken dönem |
| Halsizlik | 75% | Hafif | Erken dönem |
| Miyalji | 70% | Orta | Erken dönem |
| Sırt ağrısı | 50% | Orta | Erken dönem |
| Titreme | 40% | Hafif | Erken dönem |
| Fotofobi | 10% | Hafif | Erken dönem |
| Retro-orbital ağrı | 18% | Hafif | Erken dönem |
| Eklem şişliği | 45% | Orta | Doruk dönem |
| Makülopapüler döküntü | 50% | Hafif | Doruk dönem |
| Ödem | 30% | Hafif | Doruk dönem |
| Kaşıntı | 25% | Hafif | Doruk dönem |
| İştahsızlık | 35% | Hafif | Doruk dönem |
| Bulantı | 40% | Hafif | Doruk dönem |
| Konjonktivit | 20% | Hafif | Doruk dönem |
| İshal | 15% | Hafif | Doruk dönem |
| Baş dönmesi | 10% | Hafif | Doruk dönem |
| Şişmiş lenf düğümleri | 15% | Hafif | Doruk dönem |
| Kusma | 25% | Hafif | Doruk dönem |
| Peteşi | 5% | Hafif | Doruk dönem |
| Yorgunluk | 80% | Orta | Her dönem |
Bulaşma
Genel Bakış
Çikungunya, Togaviridae ailesine ait çikungunya virüsü (CHIKV) tarafından oluşturulan, sivrisinek kaynaklı viral bir enfeksiyondur. Aedes aegypti ve A. albopictus sivrisinekleri ile bulaşır. Adı Kimakonde dilinde "bükülmek" anlamına gelir — ağır eklem ağrılarını tanımlar. Düşük mortalite ancak ciddi morbidite: kronik artralji aylarca-yıllarca sürebilir.
Genel Bakış
Chikungunya, Togaviridae ailesinden chikungunya virüsünün (CHIKV) neden olduğu, Aedes sivrisinekleri ile bulaşan bir arboviral hastalıktır. Adı Makonde dilinde "bükülmüş yürüyen" anlamına gelir — şiddetli eklem ağrısını tanımlar. Hastalık nadiren ölümcüldür ancak kronik artralji nedeniyle ciddi morbiditeye yol açar: hastaların %20–40'ında aylarca hatta yıllarca süren eklem ağrıları ve kısıtlılık devam eder. Endemik bölgeler: Güney/Güneydoğu Asya, Afrika, Hint Okyanusu adaları. 2013'ten itibaren Amerika kıtasına yayılmıştır. 2023: FDA onaylı ilk canlı atenüe aşı (Ixchiq®) — yetişkinlere tek doz. Türkiye'de: yerel vaka bildirilmemiştir ancak Aedes albopictus'un güney kıyılarda mevcudiyeti potansiyel risk oluşturmaktadır. Türk gezginlerin Güneydoğu Asya ve Hindistan seyahatlerinde risk altındadır.
Acil Belirtiler
Şiddetli eklem ağrısı ile hareket edememe. Ateş >5 gün devam. Yenidoğan döneminde ensefalit bulguları (doğum sırasında bulaş). Yaşlılarda bilinç değişikliği. Nefes darlığı (miyokardit).
Ayrıntılı Belirtiler
En yaygın belirti ve semptomlar
Kuluçka süresi: 2–12 gün (genellikle 3–7 gün). Akut faz: ani yüksek ateş (≥39°C), bilateral simetrik şiddetli artralji/artrit (el bilekleri, ayak bilekleri, küçük eklemler — çok ağrılı, yürüyemez hale getirir), makülopapüler döküntü (gövde ve ekstremitelerde), baş ağrısı, miyalji, konjunktivit. Subakut/kronik faz: vakaların %20–40'ında artralji 3 ay–5+ yıl devam eder (inflamatuar artrit paterninde). Risk faktörleri: ≥45 yaş, kadın cinsiyet, önceden mevcut eklem hastalığı.
Belirtileri bilmek, hızlı müdahale için ilk adımdır.
Hastalığın Seyri
Tipik hastalık seyri:
- Kuluçka dönemi: 1–12 gün (ortalama 3–7 gün).
- Akut faz (5–10 gün): Ani yüksek ateş (>39°C), ağır bilateral poliartralji (ayırt edici özellik — "büken hastalık"), makülopapüler döküntü. Artralji ağırlıklı olarak küçük eklemleri (bilekler, ayak bilekleri, parmaklar) etkiler ve sıklıkla engelleyicidir. Baş ağrısı, miyalji, yorgunluk.
- Post-akut faz (3.–12. hafta): Ateş düzelir ancak eklem ağrısı devam eder veya dalgalanır. Sabah tutukluğu, tenosinovit, Raynaud benzeri fenomenler.
- Kronik faz (>3 ay): Hastaların %40–60'ında kalıcı veya tekrarlayan artralji/artrit. Romatoid artriti taklit edebilir. Enflamatuar belirteçler (CRP) yüksek kalabilir.
Temel özellik: Artraljinin şiddeti chikungunya'yı deng ve Zika'dan ayırır. Eklem ağrısı hastaların yürüyemeyeceği veya günlük aktivitelerini gerçekleştiremeyeceği kadar şiddetli olabilir.
Tanı
Bu hastalık nasıl teşhis edilir
RT-PCR: semptom başlangıcından itibaren ilk 7 günde viremik fazda. Seroloji: IgM (5. günden itibaren), IgG (2. haftadan itibaren). IgM 3+ ay pozitif kalabilir. Tam kan sayımı: lenfopeni, trombositopeni (dengueden daha hafif). CRP/sedimantasyon yüksekliği (artrit fazında).
Tedavi
Mevcut tedavi yöntemleri
Spesifik antiviral yoktur. Akut faz: parasetamol (ateş ve ağrı), bol sıvı, istirahat. NSAİİ'ler: dengue ekarte edildikten sonra güvenle kullanılabilir (ibuprofen, naproksen — eklem ağrısında etkili). Aspirin kontrendike (kanama riski). Kronik artralji: NSAİİ'ler, fizik tedavi, hidroksiklorokin (otoimmün artrit benzeri tabloda), metotreksat (refrakter vakalarda — romatolog konsültasyonu). Kortikosteroidler: kısa süreli, ağır artrit ataklarında.
Çoğu vaka erken teşhisle etkili bir şekilde tedavi edilir.
Korunma Detayları
Kendinizi nasıl korursunuz
Ixchiq® aşısı (VLA1553): canlı atenüe, tek doz, ≥18 yaş için FDA onaylı (2023). Türkiye'de henüz rutin kullanımda değildir. Sivrisinek korunması (Aedes — gündüz ısırıcı): DEET, ikaridin, uzun giysiler, sineklikli ortam. Enfekte bireylerin sivrisineğe maruziyetinin azaltılması (döngüyü kırmak için).
Hazırlık en iyi korunmadır.
Seyahat Tavsiyeleri
Güneydoğu Asya (Tayland, Hindistan, Endonezya), Karayipler ve tropikal Afrika seyahatlerinde gündüz sivrisinek korunması zorunludur. Ixchiq® aşısı endemik bölgeye seyahat edenler için değerlendirilebilir (Türkiye'de erişilebilirliği sınırlı). Eklem ağrısı olan gezginler: dönüşte chikungunya testi yaptırılmalıdır — erken tanı kronik artritin yönetimini kolaylaştırır.
Ne kadar yaygın?
İstatistikler ve coğrafi veriler
Güneydoğu Asya: Hindistan, Tayland, Endonezya (yıllık epidemiler). Afrika: Doğu ve Batı Afrika. 2005–2006: Réunion Adası salgını (nüfusun %40'ı). 2013–2015: Amerika kıtası ilk salgın (>1 milyon vaka). Avrupa: İtalya (2007, 2017), Fransa (2010, 2014, 2017) — yerel bulaş (Ae. albopictus). Türkiye: ithal vaka riski mevcut, yerel bulaş potansiyeli izlenmekte.
Risk Faktörleri
En çok risk altında olan kimler
Endemik bölgelere seyahat/ikamet, sivrisinek koruması olmadan açık hava aktiviteleri. Ağır/kronik hastalık riski: İleri yaş (>65), yenidoğanlar (perinatal bulaşma), altta yatan eklem hastalığı, diyabet, kardiyovasküler hastalık, immünsüpresyon.
Komplikasyon Detayları
Olası komplikasyonlar
Kronik inflamatuar artrit: en önemli komplikasyon — yaşam kalitesini ciddi düzeyde düşürür. Ensefalit: özellikle yenidoğanlar ve yaşlılarda. Miyokardit, hepatit, nefrit: nadir. Ölüm: çok nadir, genellikle ≥65 yaş ve komorbiditesi olanlarda. Perinatal bulaş: doğum sırasında viremik anneden bebeğe — neonatal ensefalopati riski.
İyileşme ve beklentiler
Beklenen sonuçlar ve iyileşme
Akut faz: Kendini sınırlar. VÖO <%0,1 (yenidoğanlar ve >65 yaş yaşlılarda daha yüksek).
Kronik artralji: Tanımlayıcı uzun vadeli sonuç.
-
Hastaların %40–60'ı aylarca yıllarca süren kalıcı veya tekrarlayan eklem ağrısı yaşar.
-
Enfeksiyon sonrası 3 yılda %12–15'inde hâlâ engelleyici artralji vardır.
-
Kronikleşme risk faktörleri: ileri yaş, kadın cinsiyet, önceden var olan eklem hastalığı, şiddetli akut artralji.
Nadir ağır komplikasyonlar: Ensefalit (yenidoğanlar, yaşlılar), miyokardit, hepatit, böbrek yetmezliği.
Neonatal chikungunya: İntrapartum anneden çocuğa bulaşma. VÖO %10'a kadar, ağır ensefalopati ile.
