Genel Bakış
Ciddi viral hemorajik ateş. Enfekte kişi vücut sıvılarıyla temas yoluyla bulaşır. Ortalama mortalite %50.
Belirtiler
Belirtiler | Sıklık | Şiddet | Başlangıç |
|---|---|---|---|
| Yorgunluk | 76% | Hafif | Erken dönem |
| Ateş | 87% | Orta | Erken dönem |
| Titreme | 40% | Hafif | Erken dönem |
| Baş ağrısı | 53% | Hafif | Erken dönem |
| İştahsızlık | 65% | Hafif | Erken dönem |
| Halsizlik | 70% | Hafif | Erken dönem |
| Miyalji | 49% | Hafif | Erken dönem |
| Boğaz ağrısı | 44% | Hafif | Erken dönem |
| Artralji | 39% | Hafif | Erken dönem |
| İshal | 66% | Orta | Doruk dönem |
| Kusma | 68% | Orta | Doruk dönem |
| Karın ağrısı | 44% | Hafif | Doruk dönem |
| Konjonktivit | 30% | Hafif | Doruk dönem |
| Bulantı | 55% | Hafif | Doruk dönem |
| Döküntü | 25% | Hafif | Doruk dönem |
| Taşikardi | 30% | Orta | Doruk dönem |
| Diş eti kanaması | 12% | Orta | Geç dönem |
| Kanlı dışkı | 6% | Ağır | Geç dönem |
| Hemoraji | 18% | Kritik | Geç dönem |
| Hıçkırık | 15% | Hafif | Geç dönem |
| Hipotansiyon | 15% | Ağır | Geç dönem |
| Peteşi | 15% | Orta | Geç dönem |
| Şok | 20% | Kritik | Geç dönem |
| Bilinç bulanıklığı | 15% | Ağır | Geç dönem |
Bulaşma
Genel Bakış
Ebola virüs hastalığı (EVH), Filoviridae ailesine ait Ebola virüsü tarafından oluşturulan ağır, genellikle ölümcül bir hemorajik ateştir. Altı tür tanınmaktadır; Zaire ebolavirus en yaygın ve en ölümcül olanıdır (CFR %40–90). Doğal konağı meyve yarasalarıdır. 2013–2016 Batı Afrika salgını (28.000+ vaka, 11.000+ ölüm) tarihteki en büyük EVH salgınıdır.
Genel Bakış
Ebola virüs hastalığı (EVD), Filoviridae ailesinden Ebola virüsünün neden olduğu ağır viral hemorajik bir ateştir. Ortalama ölüm oranı ~%50 (salgınlara göre %25–90 arasında). İlk tanımlanan salgın: 1976 (Kongo DC, Ebola Nehri yakınında). En büyük salgın: 2013–2016 Batı Afrika (Gine, Sierra Leone, Liberya — >28.000 vaka, >11.000 ölüm). 2018–2020 Kongo DC salgını (>3.400 vaka). Bulaşma: enfekte kişinin vücut sıvıları (kan, tükürük, ter, dışkı, cinsel yol) ile doğrudan temas, enfekte hayvan eti (yarasa — doğal konak), kontamine tıbbi malzeme. Hava yoluyla bulaşmaz. Ervebo® aşısı (rVSV-ZEBOV): %97,5 etkinlik, 2019 onaylı. Türkiye'de: Ebola vakası bildirilmemiştir. Türk gezginler için risk: çok düşük — ancak Orta/Batı Afrika'ya seyahatte farkındalık gerekli.
Acil Belirtiler
Ateş + kanama bulguları + Afrika seyahat öyküsü → ACİL İZOLASYON ve bildirim. Halk sağlığı otoritelerine (T.C. Sağlık Bakanlığı HSGM) derhal bildirim zorunludur. Profüz ishal + kusma → hızlı dehidratasyon. DİK bulguları. Şok.
Ayrıntılı Belirtiler
En yaygın belirti ve semptomlar
Kuluçka süresi: 2–21 gün (genellikle 8–10 gün). Ani başlangıçlı yüksek ateş, şiddetli baş ağrısı, miyalji, halsizlik. Gastrointestinal: bulantı, kusma, ishal (profüz), karın ağrısı. Hemorajik bulgular (hastalığın 5–7. gününden itibaren): peteşi, ekimoz, diş eti kanaması, enjeksiyon bölgesinden kanama, hematemez, melena, DİK. Çoklu organ yetmezliği → şok → ölüm.
Belirtileri bilmek, hızlı müdahale için ilk adımdır.
Hastalığın Seyri
Tipik hastalık seyri:
- Kuluçka dönemi: 2–21 gün (ortalama 8–10 gün).
- Başlangıç (1.–3. gün): Ani ateş, şiddetli baş ağrısı, miyalji, yorgunluk, boğaz ağrısı.
- Gastrointestinal faz (3.–7. gün): Profüz sulu ishal, kusma (sıklıkla günde >5L sıvı kaybı), karın ağrısı. Masif sıvı ve elektrolit kayıpları.
- Zirve hastalık (7.–12. gün): Çoklu organ disfonksiyonu. Vakaların %30–50'sinde hemorajik bulgular (mukozal kanama, peteşi, ekimoz, hematemez). Metabolik asidoz, böbrek yetmezliği, hepatik yetmezlik. DİK.
- İyileşme veya ölüm (10.–14. gün): Ölümcül vakalar: ölüm genellikle hipovolemik şok ve çoklu organ yetmezliğinden. Sağ kalanlar: ateş ~10. günde kırılır, haftalar içinde kademeli düzelme.
Bulaşıcılık: Kuluçka döneminde bulaşıcı değildir. Hastalık ilerlemesiyle bulaşıcılık artar. Ölen hastaların vücut sıvıları yüksek derecede bulaşıcıdır.
Tanı
Bu hastalık nasıl teşhis edilir
RT-PCR: altın standart — semptom başlangıcından 3 gün sonra güvenilir. Hızlı antijen testi (OraQuick Ebola): saha koşullarında 15 dakikada. ELISA: IgM/IgG. Biyogüvenlik: tüm örnekler BSL-4 düzeyinde işlenmelidir. Laboratuvar: trombositopeni, lökopeni (erken) → lökositoz (geç), transaminazlar çok yüksek (AST>ALT), amilaz yüksek, D-dimer yüksek, kreatinin yüksek.
Tedavi
Mevcut tedavi yöntemleri
Monoklonal antikor tedavileri: Inmazeb® (atoltivimab + maftivimab + odesivimab) — FDA onaylı (2020), mortaliteyi belirgin azaltır. Ebanga® (ansuvimab-zykl) — tek antikor. Destek tedavisi: agresif IV sıvı replasmanı, elektrolit düzeltilmesi, kan ürünleri transfüzyonu, vazopresörler (şok), renal replasman tedavisi. Yoğun bakım erişimi mortaliteyi %70'ten <%30'a düşürebilir.
Çoğu vaka erken teşhisle etkili bir şekilde tedavi edilir.
Korunma Detayları
Kendinizi nasıl korursunuz
Ervebo® aşısı (rVSV-ZEBOV): tek doz, canlı rekombinan, %97,5 etkinlik. Salgın müdahalesinde "halka aşılaması" stratejisi ile kullanılır. Temas önlemleri: kişisel koruyucu ekipman (KKE — tam vücut tulum, N95/FFP3, yüz siperliği, çift eldiven, çizme), enfekte vücut sıvılarından kaçınma. İzolasyon: kesin vakalar ve temaslılar. Cenaze yönetimi: güvenli defin protokolleri (bulaşma riski yüksek). Seyahat kısıtlamaları: aktif salgın bölgelerine seyahat önerilmez.
Hazırlık en iyi korunmadır.
Seyahat Tavsiyeleri
Aktif Ebola salgını olan bölgelere gereksiz seyahatten kaçının. Orta/Batı Afrika seyahatinde vahşi hayvan eti (bushmeat) tüketmekten kaçının. Sağlık çalışanları: DSÖ/CDC kılavuzlarına uygun KKE. Dönüşte 21 gün boyunca ateş izlemi.
Ne kadar yaygın?
İstatistikler ve coğrafi veriler
Orta/Batı Afrika: tüm salgınlar bu bölgede. 2013–2016: >28.000 vaka, >11.000 ölüm. 2018–2020: Kongo DC >3.400 vaka. 2024–2025: sporadik salgınlar Kongo DC ve Uganda'da. Türkiye: vaka yok.
Risk Faktörleri
En çok risk altında olan kimler
Aktif salgın bölgelerinde yaşam/seyahat (Batı/Orta Afrika — DRC, Gine, Sierra Leone, Liberya), sağlık çalışanları (yetersiz KKE ile — salgınlarda en yüksek riskli grup), cenaze törenlerinde cenaze ile temas, vahşi hayvan eti (yarasa, primat) avlama/işleme, laboratuvar personeli.
Komplikasyon Detayları
Olası komplikasyonlar
Hemorajik şok ve DİK: en sık ölüm nedeni. Akut böbrek yetmezliği. Hepatik yetmezlik. Sekonder enfeksiyonlar. Hayatta kalanlarda: üveit, artralji, nörolojik sekel, post-Ebola sendromu. Viral persistans: semende 12+ ay tespit edilebilir (cinsel bulaş riski).
İyileşme ve beklentiler
Beklenen sonuçlar ve iyileşme
Ebola virüs hastalığı (Zaire ebolavirus):
-
Ortalama VÖO: %50 (salgın ve sağlık hizmeti erişilebilirliğine bağlı olarak %25–90 aralığı).
-
Destekleyici bakımla (IV sıvılar, elektrolit yönetimi): VÖO %30–40.
-
İleri bakımla (YBÜ, renal replasman): son salgınlarda VÖO <%20.
-
Monoklonal antikor tedavisi (mAb114/Inmazeb, REGN-EB3): PALM çalışmasında VÖO'yu %6–11'e düşürmüştür.
Prognostik belirteçler: Yüksek viral yük (>10⁸ kopya/mL), yüksek kreatinin, AST >1.000, >40 yaş, hemorajik bulgular kötü sonucu öngörür.
İyileşme: Sağ kalanlar aylarca yıllarca post-Ebola sendromu (eklem ağrısı, yorgunluk, baş ağrıları, görme/işitme sorunları) yaşayabilir. Virüs immünolojik olarak ayrıcalıklı bölgelerde (göz, testisler, MSS) kalıcı olabilir.
