Genel Bakış
Vibrio choleraenin neden olduğu akut ishalli hastalık. Tedavisiz saatler içinde dehidratasyon ile ölüme yol açabilir.
Belirtiler
Belirtiler | Sıklık | Şiddet | Başlangıç |
|---|---|---|---|
| İshal | 98% | Ağır | Erken dönem |
| Dehidratasyon | 90% | Kritik | Erken dönem |
| Kusma | 80% | Orta | Erken dönem |
| Karın krampları | 45% | Hafif | Erken dönem |
| İştahsızlık | 55% | Hafif | Erken dönem |
| Halsizlik | 50% | Hafif | Erken dönem |
| Bulantı | 65% | Hafif | Erken dönem |
| Ateş | 10% | Hafif | Erken dönem |
| Hipotansiyon | 40% | Ağır | Doruk dönem |
| Oligüri | 50% | Orta | Doruk dönem |
| Taşikardi | 75% | Orta | Doruk dönem |
| Yorgunluk | 70% | Hafif | Doruk dönem |
| Şok | 15% | Kritik | Doruk dönem |
| Huzursuzluk | 30% | Hafif | Doruk dönem |
| Nöbet | 5% | Ağır | Doruk dönem |
| Bilinç değişikliği | 8% | Ağır | Geç dönem |
| Bilinç bulanıklığı | 10% | Orta | Geç dönem |
Bulaşma
Genel Bakış
Kolera, Vibrio cholerae bakterisi (serogrup O1 ve O139) tarafından oluşturulan akut bir ishalli hastalıktır. Kontamine su ve besinler yoluyla bulaşır. Saatler içinde ağır dehidrasyon ve ölüme yol açabilir. Yılda ~1,3–4 milyon vaka ve 21.000–143.000 ölüm. Uluslararası Sağlık Tüzüğü kapsamında bildirimi zorunludur.
Genel Bakış
Kolera, Vibrio cholerae (O1 ve O139 serogrupları) bakterisinin neden olduğu akut diyareli bir enfeksiyon hastalığıdır. Kontamine su ve gıda ile bulaşır. Tedavi edilmezse saatler içinde ağır dehidratasyondan ölüme yol açabilir (mortalite %25–50). Uygun rehidratasyonla mortalite <%1'e düşer. DSÖ'ye göre dünya genelinde yılda 1,3–4 milyon vaka, 21.000–143.000 ölüm. Aktif salgın bölgeleri: Yemen (2017'den beri >2,5 milyon şüpheli vaka — modern tarihin en büyük salgını), Somali, Sudan, Afganistan, Haiti, Mozambik. Türkiye'de kolera: Türkiye'de son büyük salgın 1970'li yıllarda yaşanmıştır. Günümüzde altyapı ve sanitasyon düzeyi nedeniyle risk çok düşüktür. Ancak Türk gezginler için risk: Güney Asya (Hindistan, Bangladeş), Sahra altı Afrika ve aktif salgın bölgelerine seyahat edenlerde risk bulunmaktadır. Suriye'deki iç savaş sırasında sınır bölgelerinde artan sürveyans uygulanmıştır.
Acil Belirtiler
Profüz sulu diyare + hızlı dehidratasyon → ACİL rehidratasyon başlanmalıdır. Çökmüş gözler, cilt turgoru kaybı, idrar çıkışının azalması/kesilmesi. Zayıf ve hızlı nabız (hipovolemik şok). Bilinç bulanıklığı. Çocuklarda huzursuzluk veya letarji. Hastaneye ulaşmadan önce ORS başlanmalıdır — her dakika önemlidir.
Ayrıntılı Belirtiler
En yaygın belirti ve semptomlar
Kuluçka süresi: 12 saat–5 gün. Ağır vakalarda belirtiler: profüz sulu diyare ("pirinç suyu" kıvamında, kokusuz, günde 10–20 litre sıvı kaybına neden olabilir), şiddetli kusma, bacak krampları (hipopotasemi), hızlı dehidratasyon bulguları (çökmüş gözler, azalmış cilt turgoru, susuzluk, taşikardi, hipotansiyon), hipovolemik şok, akut böbrek yetmezliği. Hastaların %75'i asemptomatik taşıyıcıdır ancak çevreye bakteri saçar. Çocuklarda ve yaşlılarda dehidratasyon çok daha hızlı gelişir ve ölümcül olabilir.
Belirtileri bilmek, hızlı müdahale için ilk adımdır.
Hastalığın Seyri
Tipik hastalık seyri (ağır kolera):
- Kuluçka dönemi: 12 saat ile 5 gün arası (ortalama 1–3 gün).
- Başlangıç: Ateşsiz, ani, ağrısız, bol miktarda sulu ishal ("pirinç suyu dışkısı"). Kusma bunu takip eder.
- Dehidratasyon fazı (2.–12. saat): Masif sıvı kaybı (yetişkinlerde saatte 1 litreye kadar). Bulgular: çökük gözler, cilt turgorunun kaybı, nabız alınamaması, hipotansiyon, oligüri.
- Kriz (12–48 saat): Rehidratasyonsuz: dolaşım çöküşü, metabolik asidoz, böbrek yetmezliği, ölüm.
- İyileşme (ORS/IV sıvılarla): İshal 3–6 gün içinde düzelir. Yeterli sıvı replasmanıyla hızlı klinik düzelme.
Temel ilke: Kolera yalnızca dehidratasyonla öldürür — enfeksiyon kendini sınırlar. Oral rehidratasyon solüsyonu (ORS) tedavinin temel taşıdır. Antibiyotikler süreyi kısaltır ancak rehidratasyonun yerini almaz.
Tanı
Bu hastalık nasıl teşhis edilir
Dışkı kültürü: TCBS agar (tiyosülfat sitrat safra suyu sakaroz) üzerinde sarı koloniler — kesin tanı. Hızlı tanı testi (RDT): Crystal VC, 15 dakikada sonuç — saha koşullarında ve salgın tespitinde kullanışlı. Karanlık alan mikroskopisi: dışkıda "yıldız kayması" (shooting star) hareketi gösteren vibriolar. PCR: epidemiyolojik çalışmalarda ve toksin genlerinin (ctxA) tespitinde. Seroloji: epidemiyolojik amaçlı, akut tanıda kullanılmaz. Elektrolit paneli ve böbrek fonksiyon testleri: hipopotasemi, metabolik asidoz, prerenal azotemi. Dehidratasyon derecesinin klinik değerlendirmesi (DSÖ sınıflandırması: A/B/C) tedavi planını belirler.
Tedavi
Mevcut tedavi yöntemleri
Tedavinin temeli REHİDRATASYONDUR. Hafif-orta dehidratasyon: oral rehidratasyon solüsyonu (ORS) — DSÖ formülü (düşük osmolaliteli). Ağır dehidratasyon: intravenöz Ringer laktat veya %0,9 NaCl — ilk 30 dakikada hızlı bolus, ardından devam infüzyonu. Antibiyotik (hastalık süresini ve diyare hacmini %50 azaltır): doksisiklin 300 mg tek doz (yetişkin, ilk seçenek), azitromisin 1 g tek doz (çocuklar ve gebeler için), siprofloksasin (direnç izin veriyorsa). Çinko takviyesi: çocuklarda diyare süresini kısaltır. Potasyum replasmanı: hipopotasemiye bağlı kardiyak aritmi riskini önler. Antiemetikler: kusma oral alımı engelliyorsa ondansetron.
Çoğu vaka erken teşhisle etkili bir şekilde tedavi edilir.
Korunma Detayları
Kendinizi nasıl korursunuz
Oral kolera aşısı: Dukoral® (2 doz, B alt ünitesi + inaktive V. cholerae O1 — ETEC çapraz koruması da sağlar, seyahat ishali riskini azaltır) ve Shanchol®/Euvichol® (2 doz, daha ucuz, DSÖ toplu aşılama kampanyalarında kullanılır). Aşı etkinliği: %65–85 (2 yıl). Salgın bölgelerine seyahat eden Türk vatandaşları için önerilir. Gıda ve su güvenliği: "Pişir, kaynat, soy ya da unut" kuralı. Şişelenmiş veya kaynatılmış su içilmeli. Çiğ deniz ürünleri, sokak yiyecekleri, yıkanmamış meyveler risklidir. El hijyeni: en temel ve en etkili önlem.
Hazırlık en iyi korunmadır.
Seyahat Tavsiyeleri
Salgın bölgelerine (Yemen, Somali, Güney Asya, Sahra altı Afrika) seyahat eden Türk vatandaşlarına oral kolera aşısı önerilir. Seyahatten en az 2 hafta önce tamamlanmalıdır. Gıda ve su hijyenine dikkat: çiğ yiyeceklerden kaçının, yalnızca şişelenmiş veya kaynatılmış su için. İnsani yardım çalışanları ve sağlık personeli özellikle riskli gruptadır.
Ne kadar yaygın?
İstatistikler ve coğrafi veriler
Global: 7. pandemi (El Tor biyotipi, 1961'den beri devam etmekte). Yemen: >2,5 milyon şüpheli vaka (2017–2024) — savaş ve altyapı çöküşü ile bağlantılı. Güney Asya: Bangladeş (endemik), Hindistan. Afrika: Mozambik, Malavi, Kongo DC. Türkiye: günümüzde yerel bulaş yok. Son büyük salgın 1970'li yıllarda. İthal vaka riski: Hindistan, Bangladeş, Afrika seyahatlerinde. İklim değişikliği ve seller ile kolera salgın riski artmaktadır.
Risk Faktörleri
En çok risk altında olan kimler
Temiz suya erişim eksikliği, yetersiz sanitasyon altyapısı, sel felaketleri, mülteci kampları, O kan grubu (daha ağır seyir), mide asidi yetersizliği (PPI kullanımı, gastrektomi), malnütrisyon.
Komplikasyon Detayları
Olası komplikasyonlar
Hipovolemik şok: en sık ölüm nedeni — saatler içinde gelişebilir. Akut böbrek yetmezliği: prerenal azotemi, tedavi edilmezse kortikal nekroz. Hipoglisemi: özellikle çocuklarda ölümcül olabilir. Hipopotasemi: kardiyak aritmi (QT uzaması, ventriküler fibrilasyon). Metabolik asidoz: bikarbonatlı sıvı gerektirebilir. Aspirasyon pnömonisi: şiddetli kusma sırasında. Gebelerde: düşük, prematüre doğum, fetal ölüm. Reaktif artrit: enfeksiyon sonrası nadir komplikasyon.
İyileşme ve beklentiler
Beklenen sonuçlar ve iyileşme
Yeterli rehidratasyonla: VÖO <%1. 3–6 gün içinde hızlı ve tam iyileşme.
Tedavisiz: Ağır kolera graviste hipovolemik şok ve metabolik asidoz nedeniyle VÖO %25–50'ye kadar.
-
Enfekte bireylerin çoğu (%75–80) asemptomatiktir veya diğer diyare hastalıklarından ayırt edilemeyen hafif hastalık geçirir.
-
Semptomatik vakaların ~%20'sinde ağır "pirinç suyu" görünümünde ishal görülür.
-
İyileşme, kısa süreli bağışıklık sağlar (enfekte eden serogrup için 3–5 yıl).
-
Kronik sekeller nadirdir. Enfeksiyon sonrası reaktif artrit bildirilmiştir.
