Genel Bakış
Salmonella Typhinin neden olduğu sistemik bakteriyel enfeksiyon olup sürekli yüksek ateş ve bakteriyemi ile karakterizedir.
Belirtiler
Belirtiler | Sıklık | Şiddet | Başlangıç |
|---|---|---|---|
| Ateş | 99% | Orta | Erken dönem |
| Baş ağrısı | 80% | Hafif | Erken dönem |
| Halsizlik | 75% | Hafif | Erken dönem |
| Titreme | 55% | Hafif | Erken dönem |
| Yorgunluk | 65% | Hafif | Erken dönem |
| İştahsızlık | 70% | Hafif | Erken dönem |
| Miyalji | 60% | Hafif | Erken dönem |
| Bradikardi | 40% | Hafif | Doruk dönem |
| Hepatomegali | 55% | Hafif | Doruk dönem |
| Yüksek ateş | 97% | Ağır | Doruk dönem |
| Makülopapüler döküntü | 20% | Hafif | Doruk dönem |
| Splenomegali | 40% | Hafif | Doruk dönem |
| Karın ağrısı | 50% | Hafif | Doruk dönem |
| Şişkinlik | 30% | Hafif | Doruk dönem |
| Kabızlık | 35% | Hafif | Doruk dönem |
| Dehidratasyon | 30% | Orta | Doruk dönem |
| İshal | 40% | Hafif | Doruk dönem |
| Bulantı | 25% | Hafif | Doruk dönem |
| Kusma | 20% | Hafif | Doruk dönem |
| Koyu idrar | 15% | Hafif | Doruk dönem |
| Bilinç bulanıklığı | 15% | Ağır | Geç dönem |
| Kilo kaybı | 30% | Orta | Geç dönem |
| Kanlı dışkı | 4% | Ağır | Geç dönem |
Bulaşma
Genel Bakış
Kontamine yiyecek ve su yoluyla yayılan bakteriyel enfeksiyon.
Genel Bakış
Tifo (tifo humması), Salmonella enterica serotip Typhi'nin neden olduğu sistemik bir enfeksiyon hastalığıdır. Fekal-oral yolla bulaşır (kontamine su ve yiyecekler). Güney Asya ve Afrika'da endemiktir. Artan antibiyotik direnci ciddi bir endişe kaynağıdır — Pakistan'da 2016'dan bu yana yaygın ilaç dirençli (XDR) suşlar tespit edilmektedir.
Türkiye'de tifo vakaları nadirdir; ancak güneydoğu illerinde ve hijyen koşullarının yetersiz olduğu bölgelerde sporadik vakalar görülebilir. Endemik bölgelere (Güney Asya, Afrika) seyahat edenler risk altındadır. Tifo aşısı Türkiye'de rutin aşı takviminde yer almaz ancak seyahat aşısı olarak mevcuttur.
Bildirimi zorunlu bir hastalıktır.
Acil Belirtiler
Acil durum belirtileri:
-
Ani, şiddetli karın ağrısı (intestinal perforasyon — cerrahi acil)
-
Gastrointestinal kanama (kanlı veya katran renkli gaita)
-
Bilinç bulanıklığı, deliryum (tifoid ensefalopati)
-
Şok bulguları: Düşük tansiyon, soğuk ekstremiteler, taşikardi
Derhal 112'yi arayın.
Ayrıntılı Belirtiler
En yaygın belirti ve semptomlar
Kuluçka süresi: 6–30 gün (ortalama 8–14 gün)
1. hafta:
-
Basamak şeklinde yükselen ateş (her gün biraz daha yüksek)
-
Baş ağrısı, halsizlik, miyalji
-
Göreceli bradikardi (Faget işareti) — ateşle orantısız düşük nabız
2. hafta:
-
Ateş plateau'ya ulaşır (39–40°C, sürekli)
-
Karın ağrısı, distansiyon
-
Kabızlık (ishalden daha sık — özellikle erişkinlerde)
-
Roze lekeleri (rose spots): Göğüs ve karında soluk pembe maküller (%10–30)
-
Splenomegali, hepatomegali
-
Tifoid durumu (status typhosus): Bilinç bulanıklığı, apati — ağır vakalarda
3. hafta (tedavisiz):
-
Komplikasyonlar: İntestinal perforasyon, kanama
-
Şok, çoklu organ yetmezliği
Belirtileri bilmek, hızlı müdahale için ilk adımdır.
Hastalığın Seyri
Tipik hastalık seyri (tedavisiz):
- Kuluçka dönemi: 6–30 gün (ortalama 8–14 gün, doza bağlı).
- 1. hafta: Kademeli basamak şeklinde yükselen ateş (günde ~1°C artış), baş ağrısı, halsizlik, kuru öksürük, karın rahatsızlığı. Relatif bradikardi (Faget işareti).
- 2. hafta: Sürekli yüksek ateş (39–40°C), karın distansiyonu, ishal veya kabızlık, hepatosplenomegali. Gül lekeleri (gövdede soluk somon renkli maküller) %5–30'unda.
- 3. hafta ("tifoid durumu"): Zirve şiddet. Konfüzyon, obtundasyon. Bağırsak perforasyonu ve kanama riski en yüksek.
- 4. hafta ve sonrası: Komplikasyon yoksa kademeli ateş düşüşü. Tedavisiz, ateş 3–4 hafta sürebilir.
Antibiyotik ile: Genellikle 3–5 gün içinde ateş düşüşü. 2–4 haftada tam iyileşme.
Tanı
Bu hastalık nasıl teşhis edilir
Laboratuvar:
-
Kan kültürü: Altın standart — sensitivite %40–80 (antibiyotik öncesi daha yüksek)
-
Kemik iliği kültürü: En yüksek sensitivite (%90+) — antibiyotik alsa bile pozitif olabilir
-
Widal testi: Türkiye'de yaygın kullanılır ancak spesifisitesi düşüktür — tek başına tanısal değildir
-
Dışkı kültürü: 2–3. haftadan itibaren pozitifleşir; taşıyıcı taramasında kullanılır
Antibiyotik duyarlılık testi zorunludur (artan direnç nedeniyle)
Bildirim: Sağlık Bakanlığı'na bildirimi zorunludur.
Tedavi
Mevcut tedavi yöntemleri
Antibiyotik tedavisi:
-
Azitromisin: 1 g tek doz veya 500 mg/gün 5–7 gün — komplike olmayan vakalarda
-
Seftriakson IV: Ağır/komplike vakalar, MDR suşlar
-
Florokinolonlar (siprofloksasin): Asya kökenli suşlarda yüksek direnç — Güney Asya seyahati sonrası kullanılmamalı
-
Deksametazon IV: Tifoid durumu/şokta (mortaliteyi azaltır)
İntestinal perforasyon: Cerrahi acil — laparotomi
Kronik taşıyıcılık (%1–5):
- Safra kesesi taşıyıcılığı — uzun süreli antibiyotik (siprofloksasin 4 hafta) veya kolesistektomi
Çoğu vaka erken teşhisle etkili bir şekilde tedavi edilir.
Korunma Detayları
Kendinizi nasıl korursunuz
Aşılama — seyahat aşısı olarak:
-
Typhim Vi (polisakkarit): Tek doz IM, 2 yaş üstü. 2 yılda bir rapel
-
Ty21a (oral canlı aşı): 4 kapsül (gün aşırı). 5 yaş üstü. 5 yılda bir rapel
-
Türkiye'de rutin aşı takviminde yer almaz
Gıda ve su hijyeni:
-
"Pişir, kaynat, soy ya da unut" kuralı
-
Şişe suyu veya kaynatılmış su kullanın
-
Sokak yiyeceklerinde dikkatli olun
Hazırlık en iyi korunmadır.
Seyahat Tavsiyeleri
Seyahat öncesi:
-
Endemik bölgelere (Pakistan, Hindistan, Bangladeş, Afrika) seyahat öncesi tifo aşısı önerilir
-
Gıda ve su hijyenine dikkat — aşı %50–80 etkili olup hijyen tedbirleri kritiktir
-
XDR bölgelerinde azitromisin direnci gelişme riski — tıbbi yardıma erken başvuru önemli
Seyahat sonrası: Ateş + endemik bölge seyahati öyküsü = tifo düşünülmelidir.
Ne kadar yaygın?
İstatistikler ve coğrafi veriler
Türkiye'de tifo vakaları nadir — yılda birkaç düzine vaka bildirilmektedir. Güneydoğu illerinde sporadik vakalar. Çoğu vaka ithal (endemik bölgelere seyahat sonrası). Küresel: Yılda ~11 milyon vaka, ~117.000 ölüm (DSÖ 2023). Güney Asya (Pakistan, Hindistan, Bangladeş) en yüksek yük. XDR suşlar Pakistan'da yaygın.
Risk Faktörleri
En çok risk altında olan kimler
Endemik bölgelere seyahat, kontamine yiyecek veya su tüketimi, yetersiz hijyen uygulamaları.
Komplikasyon Detayları
Olası komplikasyonlar
Komplikasyonlar:
-
İntestinal perforasyon (%1–3): Cerrahi acil — peritonit, sepsis riski
-
Gastrointestinal kanama (%1–10): Masif olabilir
-
Tifoid ensefalopati: Bilinç bulanıklığı, deliryum — mortalite %50+
-
Miyokardit, hepatit, osteomiyelit (özellikle orak hücreli anemide)
-
Kronik taşıyıcılık: %1–5 — safra kesesi odaklı, toplum sağlığı riski
Mortalite: Tedaviyle <%1. Tedavisiz %12–30.
İyileşme ve beklentiler
Beklenen sonuçlar ve iyileşme
Tedavi ile: Uygun antibiyotik tedavisiyle VÖO <%1. 2–4 haftada tam iyileşme beklenir.
Tedavisiz: VÖO %10–30, başlıca bağırsak kanaması, perforasyon veya sekonder enfeksiyondan.
Komplikasyonlar:
-
Bağırsak perforasyonu: %1–3 (en sık ölüm nedeni).
-
Gastrointestinal kanama: %10–20.
-
Relaps: %5–10 (ilk iyileşmeden 1–3 hafta sonra, genellikle daha hafif).
-
Kronik taşıyıcılık: %2–5 kronik taşıyıcı olur (>12 ay fekal atılım), ağırlıklı olarak safra kesesi hastalığı olan kadınlarda.
İlaç direnci: Yaygın ilaç dirençli (YİD) tifo, Güney Asya'da artan bir endişe kaynağıdır (azitromisin dışındaki tüm birinci basamak oral antibiyotiklere dirençli). Tedavi seçeneklerini ve prognozu etkiler.
