Genel Bakış
Kene kaynaklı flavivirüs enfeksiyonu. İki fazlı seyir gösterir ve MSSyi tutabilir.
Belirtiler
Belirtiler | Sıklık | Şiddet | Başlangıç |
|---|---|---|---|
| Ateş | 95% | Hafif | Erken dönem |
| Yorgunluk | 80% | Hafif | Erken dönem |
| Baş ağrısı | 85% | Hafif | Erken dönem |
| Halsizlik | 70% | Hafif | Erken dönem |
| Miyalji | 75% | Hafif | Erken dönem |
| Artralji | 25% | Hafif | Erken dönem |
| İştahsızlık | 50% | Hafif | Erken dönem |
| Bulantı | 35% | Hafif | Erken dönem |
| Kusma | 25% | Hafif | Erken dönem |
| Bilinç değişikliği | 8% | Kritik | Doruk dönem |
| Bilinç bulanıklığı | 15% | Ağır | Doruk dönem |
| Yüksek ateş | 25% | Ağır | Doruk dönem |
| Ense sertliği | 24% | Ağır | Doruk dönem |
| Felç | 4% | Kritik | Doruk dönem |
| Fotofobi | 18% | Orta | Doruk dönem |
| Şiddetli baş ağrısı | 27% | Ağır | Doruk dönem |
| Tremor | 6% | Orta | Doruk dönem |
| Bulanık görme | 5% | Orta | Doruk dönem |
| Baş dönmesi | 15% | Orta | Doruk dönem |
| Parestezi | 7% | Orta | Doruk dönem |
| Nöbet | 1.5% | Kritik | Doruk dönem |
| Huzursuzluk | 10% | Hafif | Doruk dönem |
Bulaşma
Genel Bakış
Kene kaynaklı ensefalit (KKE), Flaviviridae ailesine ait KKE virüsü tarafından oluşturulan viral bir enfeksiyondur. Başlıca Ixodes kenelerinin ısırmasıyla bulaşır, nadiren pastörize edilmemiş süt ürünleri yoluyla. Üç alt tip: Avrupa (CFR <%2), Sibirya (%2–3), Uzak Doğu (%20–40). Avrupa ve Asya'nın ılıman orman bölgelerinde endemik. Etkili aşı mevcuttur.
Genel Bakış
Kene kaynaklı ensefalit (TBE), Flaviviridae ailesinden TBE virüsünün (TBEV) neden olduğu, Ixodes keneleri aracılığıyla bulaşan viral bir merkezi sinir sistemi enfeksiyonudur. Üç alt tipi vardır: Avrupa (TBEV-Eu, mortalite %1–2), Sibirya (TBEV-Sib, mortalite %2–3) ve Uzak Doğu (TBEV-FE, mortalite %20–40). Endemik bölgeler: Orta Avrupa (Avusturya, Almanya, İsviçre, Çekya, Slovenya), İskandinav ülkeleri (İsveç, Finlandiya), Baltık ülkeleri, Rusya, Sibirya. Türkiye'de TBE: Türkiye'de TBE endemik olarak kabul edilmemektedir. Ancak Türkiye'de Kırım-Kongo Kanamalı Ateşi (KKKA) — farklı bir kene kaynaklı hastalık — endemiktir ve klinik olarak karıştırılabilir. KKKA ile TBE farklı virüslerdir ve farklı kene türleri ile bulaşır. Türk gezginler için TBE riski: Orta Avrupa, İskandinav ülkeleri ve Rusya'ya kırsal seyahatlerde (yürüyüş, kamp, ormancılık) risk bulunmaktadır. Etkin inaktive aşı mevcuttur.
Acil Belirtiler
Kene ısırığından sonra bifazik ateş + nörolojik bulgular (baş ağrısı, ense sertliği, bilinç değişikliği, tremor, konvülsiyon, paralizi) → ACİL nörolojik değerlendirme. Solunum güçlüğü (beyin sapı tutulumu). Hızlı bilinç kaybı.
Ayrıntılı Belirtiler
En yaygın belirti ve semptomlar
Kuluçka süresi: 7–14 gün (2–28 gün arası). Bifazik seyir (vakaların %70–80'inde): Birinci faz (viremik, 2–7 gün): grip benzeri — ateş, baş ağrısı, miyalji, halsizlik. Remisyon dönemi (1–21 gün): belirtiler geriler. İkinci faz (nörolojik, vakaların %20–30'unda): menenjit (ateş, ense sertliği, fotofobi), ensefalit (bilinç değişikliği, tremor — parkinsonien karakterde, ataksi, kognitif bozukluk), miyelit (flask paralizi — özellikle omuz kuşağı ve üst ekstremiteler). Sekel: hastaların %10–20'sinde uzun süreli nörolojik sekel (konsantrasyon güçlüğü, yorgunluk, tremor, paralizi) aylar-yıllar sürebilir.
Belirtileri bilmek, hızlı müdahale için ilk adımdır.
Hastalığın Seyri
Tipik hastalık seyri (bifazik patern, Avrupa alt tipi):
- Kuluçka dönemi: Kene ısırığından 7–14 gün sonra (aralık 2–28 gün).
- Birinci faz (viremik, 2–7 gün): Grip benzeri hastalık: ateş, yorgunluk, baş ağrısı, miyalji. Sıklıkla influenza ile karıştırılır. Spontan olarak düzelir.
- Ateşsiz aralık (1–21 gün, ortalama 8 gün): Hasta kendini iyi hisseder. Hastaların ~%70'i bu aşamada tamamen iyileşir.
- İkinci faz (nöroinvaziv, vakaların ~%30'u): MSS tutulumu ile ani yüksek ateş geri dönüşü:
- Menenjit (%50): baş ağrısı, ense sertliği, fotofobi. En iyi prognoz.
- Meningoensefalit (%40): bilinç değişikliği, serebellar ataksi, tremor.
- Meningoensefalomiyelit (%10): flask paralizi (çocuk felci benzeri), kraniyal sinir felçleri. En kötü prognoz.
- İyileşme: Şiddete bağlı olarak haftalar-aylar.
Uzak Doğu alt tipi: Genellikle bifazik aralık olmaksızın ensefalite hızlı ilerleme ile monofaziktir.
Tanı
Bu hastalık nasıl teşhis edilir
Seroloji: BOS'ta ve serumda IgM/IgG ELISA (ikinci fazda genellikle pozitif). PCR: birinci fazda serumda, ikinci fazda BOS'ta viral RNA. BOS analizi: lenfositik pleositoz, protein yüksekliği, normal glukoz. MRG: talamus, bazal gangliyonlar, beyin sapı ve omurilik tutulumu (T2/FLAIR hiperintensite).
Tedavi
Mevcut tedavi yöntemleri
Spesifik antiviral tedavi yoktur. Destek tedavisi: analjezik, antipiretik, antiemetik. Ensefalit: yoğun bakımda nöbet kontrolü (antiepileptikler), beyin ödemi yönetimi (osmotik ajanlar), solunum desteği. Rehabilitasyon: nörolojik sekel için uzun süreli fizik tedavi ve rehabilitasyon gerekebilir.
Çoğu vaka erken teşhisle etkili bir şekilde tedavi edilir.
Korunma Detayları
Kendinizi nasıl korursunuz
TBE aşısı (inaktive): FSME-Immun® (Pfizer) veya Encepur® (Bavarian Nordic). Primer seri: 3 doz (0, 1–3, 5–12 ay). Hızlandırılmış şema: 3 doz (0, 7, 21 gün). Rapel: 3–5 yılda bir. Etkinlik: %95+. Endikasyonlar: endemik bölgeye seyahat eden kişiler (kırsal aktiviteler — yürüyüş, kamp, ormanda çalışma). Kene korunması: uzun giysiler, açık renk kıyafetler (keneleri fark etmek için), permetrin emdirilmiş giysiler, DEET/ikaridin repelent, aktivite sonrası tüm vücut muayenesi. Kene çıkarma: sivri uçlu penset ile dik çekerek, sıkıştırmadan. Pastörize edilmemiş süt tüketiminden kaçınmak (nadir oral bulaş). Türkiye'deki KKKA ile karıştırılmamalıdır: KKKA'da hemoraji belirgindir, TBE'de nörolojik bulgular ön plandadır. KKKA aşısı henüz yoktur.
Hazırlık en iyi korunmadır.
Seyahat Tavsiyeleri
Orta Avrupa (Avusturya, Almanya, Çekya, Slovenya), İskandinav ülkeleri (İsveç, Finlandiya) ve Rusya/Sibirya'ya kırsal seyahat planlayan Türk gezginler TBE aşısı yaptırmalıdır (özellikle Nisan–Kasım). Aşı seyahatten en az 4 hafta önce başlanmalıdır (hızlandırılmış şema ile minimum 3 hafta). Kene korunma önlemleri aşıya ek olarak alınmalıdır.
Ne kadar yaygın?
İstatistikler ve coğrafi veriler
Avrupa: yılda ~13.000 vaka (DSÖ). En yüksek insidans: Litvanya, Letonya, Estonya, Slovenya, Çekya. Avusturya: aşılama programı ile insidans %90 azalmıştır (model ülke). İklim değişikliği: kene mevsiminin uzaması ve coğrafi yayılma. Türkiye: TBE vaka bildirimi yok; ancak sınır komşusu Gürcistan'da TBE bildirilmiştir — Kuzeydoğu Anadolu'da teorik risk tartışılmaktadır.
Risk Faktörleri
En çok risk altında olan kimler
Endemik bölgelerde açık hava aktiviteleri (yürüyüş, kamp, ormancılık), kene maruziyeti, aşılanmamış olma, pastörize edilmemiş süt ürünleri tüketimi. Ağır hastalık riski: İleri yaş (>50 yaş), immünsüpresyon, Uzak Doğu alt tipi enfeksiyonu.
Komplikasyon Detayları
Olası komplikasyonlar
Uzak Doğu alt tipi: %20–40 mortalite. Avrupa alt tipi: mortalite %1–2 ancak sekel oranı yüksek. Kalıcı nörolojik sekel: %10–20 hastada kronik yorgunluk, tremor, paralizi, kognitif bozukluk. Post-ensefali sendromu: aylarca süren baş ağrısı, konsantrasyon güçlüğü, irritabilite. Yaşlılarda (≥60): daha ağır seyir ve daha yüksek sekel oranı.
İyileşme ve beklentiler
Beklenen sonuçlar ve iyileşme
Avrupa alt tipi (TBEV-Eu):
-
VÖO: %1–2.
-
Ensefalit vakalarının %10–20'sinde nörolojik sekel (bilişsel bozukluk, yorgunluk, baş ağrıları, parezi).
Uzak Doğu alt tipi (TBEV-FE):
-
VÖO: %20–40.
-
Daha yüksek ağır ensefalit ve rezidüel paralizi oranı.
Sibirya alt tipi: Orta şiddet. Kronik progresif seyir mümkündür.
Prognostik faktörler: İleri yaş (>60) daha ağır hastalık ve daha yüksek VÖO öngörür. Şiddet, viral alt tip ve konak immün yanıtıyla koreledir.
İyileşme: Hafif vakalar 1–2 haftada düzelir. Ensefalit iyileşmesi aylar alabilir. Post-ensefalitik sendrom (yorgunluk, konsantrasyon güçlükleri) sıktır.
