Genel Bakış
Maymun çiçeği virüsünün neden olduğu zoonotik hastalık. Ateş ve karakteristik vezikülopüstüler döküntü ile seyreder.
Belirtiler
Belirtiler | Sıklık | Şiddet | Başlangıç |
|---|---|---|---|
| Ateş | 62% | Hafif | Erken dönem |
| Şişmiş lenf düğümleri | 56% | Hafif | Erken dönem |
| Sırt ağrısı | 24% | Hafif | Erken dönem |
| Titreme | 20% | Hafif | Erken dönem |
| Yorgunluk | 41% | Hafif | Erken dönem |
| Baş ağrısı | 31% | Hafif | Erken dönem |
| Halsizlik | 35% | Hafif | Erken dönem |
| Miyalji | 31% | Hafif | Erken dönem |
| Artralji | 10% | Hafif | Erken dönem |
| İştahsızlık | 25% | Hafif | Erken dönem |
| Boğaz ağrısı | 17% | Hafif | Erken dönem |
| Döküntü | 95% | Orta | Doruk dönem |
| Veziküler döküntü | 90% | Orta | Doruk dönem |
| Cilt ülseri | 30% | Orta | Doruk dönem |
| Kaşıntı | 40% | Hafif | Doruk dönem |
| Karın ağrısı | 12% | Hafif | Doruk dönem |
| Konjonktivit | 10% | Hafif | Doruk dönem |
| Ödem | 15% | Hafif | Doruk dönem |
| Bulantı | 10% | Hafif | Her dönem |
Bulaşma
Genel Bakış
Maymun çiçeği (Mpox), Orthopoxviridae ailesine ait maymun çiçeği virüsü tarafından oluşturulan zoonotik viral bir hastalıktır. Klad I (Kongo Havzası, CFR %1–10) ve Klad IIb (2022 küresel salgını, CFR <%0,1) olmak üzere iki klad tanınmaktadır. Karakteristik vezikülopüstüler döküntü 2–4 haftada evreler halinde ilerler. Belirgin lenfadenopati çiçek hastalığından ayırıcı önemli bir özelliktir.
Genel Bakış
Mpox (eski adıyla maymun çiçeği), Poxviridae ailesinden maymun çiçeği virüsünün (MPXV) neden olduğu bir zoonotik viral hastalıktır. İki klad tanımlanmıştır: Klad I (Kongo Havzası — daha yüksek mortalite %3–10) ve Klad II (Batı Afrika — daha düşük mortalite <%1). 2022 küresel salgını (Klad IIb): MSM topluluğunda cinsel temas ile hızlı yayılım — DSÖ PHEIC ilanı. 2024: Klad Ib (Kongo DC, Burundi) — yeni PHEIC. Bulaşma: yakın temas (cilt-cilte, cinsel temas), solunum damlacıkları (uzun süreli yakın temas), kontamine eşyalar, anneden bebeğe. Türkiye'de mpox: 2022–2023 salgınında Türkiye'de sınırlı sayıda vaka bildirilmiştir (çoğu ithal). T.C. Sağlık Bakanlığı sürveyans ve izolasyon protokolleri uygulamıştır. Jynneos/Imvanex aşısı Türkiye'de sınırlı tedarikle erişilebilir hale getirilmiştir.
Acil Belirtiler
Göz tutulumu (görmede bulanıklık, ağrı, kızarıklık — kornea hasarı riski). Nefes darlığı (pnömoni). Bilinç değişikliği (ensefalit). Yaygın sekonder enfeksiyon bulguları (yüksek ateş, sellülit, sepsis). Ağrılı prokti ile oral alım bozukluğu ve dehidratasyon.
Ayrıntılı Belirtiler
En yaygın belirti ve semptomlar
Kuluçka süresi: 5–21 gün (genellikle 7–14 gün). Prodromal dönem (1–5 gün): ateş, lenfadenopati (çiçek hastalığından ayırt edici önemli bulgu — inguinal, servikal, aksiller), baş ağrısı, miyalji, halsizlik. Döküntü: makül → papül → vezikül → püstül → kabuklanma (2–4 hafta). 2022 salgınında: lezyonların %75'i anogenital bölgede yoğunlaşmıştır; ağrılı prokti (rektal tutulum), üretrit, farenjit. Lezyon sayısı: birkaçtan yüzlerce kadar değişebilir. Döküntü tüm kabuklar düşene kadar bulaşıcıdır.
Belirtileri bilmek, hızlı müdahale için ilk adımdır.
Hastalığın Seyri
Tipik hastalık seyri:
- Kuluçka dönemi: 5–21 gün (ortalama 6–13 gün).
- Prodromal faz (0–5 gün): Ateş, baş ağrısı, miyalji, yorgunluk, lenfadenopati (çiçek hastalığından ayırt edici özellik). 2022+ salgınında prodrom yoktur veya lezyonlardan sonra ortaya çıkabilir.
- Erüptif/döküntü fazı (2–4 hafta): Lezyonlar aşamalar halinde ilerler: maküller → papüller → veziküller → püstüller → kabuklar. Klasik dağılım: yüz → ekstremiteler (sentrifügal). 2022+ salgınında: genital/perianal lezyonlar baskın, lokalize olabilir.
- Kabuklanma ve düzelme: Lezyonlar püstül aşamasından 7–14 gün sonra kabuklanır. Kabuklar düşer — tüm kabuklar ayrıldığında hasta artık bulaşıcı değildir.
2022+ salgın özellikleri: Genital/perianal lezyonlar, proktit, daha az lezyon (bazen <10), atipik dağılım. Lenfadenopati, mpox'u diğer veziküler hastalıklardan ayıran bir belirteçtir.
Tanı
Bu hastalık nasıl teşhis edilir
PCR (lezyon sürüntüsü/kabuk): tanıda altın standart — ortopox DNA tespiti, ardından MPXV'ye özgü PCR. Elektron mikroskobu: tuğla şeklinde pox virüs partikülleri (hızlı ama türe özgü değil). Seroloji: ortopox antikorları (çiçek aşısı ile çapraz reaksiyon). Klinik tanı: karakteristik döküntü + lenfadenopati + epidemiyolojik bağlantı genellikle yeterlidir.
Tedavi
Mevcut tedavi yöntemleri
Çoğu vaka hafif ve kendi kendini sınırlar (2–4 hafta). Destek tedavisi: ağrı kontrolü (parasetamol, NSAİİ'ler), yara bakımı, sekonder enfeksiyon önlemi. Tecovirimat (TPOXX®): ağır vakalarda ve immünsüprese hastalarda — FDA/EMA onaylı (compassionate use). Brincidofovir ve cidofovir: alternatif antiviraller (nefrotoksisite riski). İmmünglobulin (VIG): çiçek aşısı komplikasyonları için, mpox'ta sınırlı veri. İzolasyon: tüm kabuklar düşene kadar (genellikle 2–4 hafta). Lezyon bakımı: sekonder bakteriyel enfeksiyonların önlenmesi önemlidir.
Çoğu vaka erken teşhisle etkili bir şekilde tedavi edilir.
Korunma Detayları
Kendinizi nasıl korursunuz
Jynneos®/Imvanex® aşısı: modifiye aşı virüsü Ankara (MVA-BN), 2 doz subkutan (0, 28. gün). Replike olmayan — immünsüprese bireylerde güvenli (önemli avantaj). Pre-maruziyet profilaksisi: yüksek riskli bireyler, laboratuvar çalışanları. Post-maruziyet profilaksisi: temastan sonraki 4 gün içinde (14 güne kadar aşılama düşünülebilir). Türkiye'de: Jynneos sınırlı stok ile erişilebilir (Sağlık Bakanlığı kanalı). İzolasyon: enfekte bireylerin kabuklar düşene kadar izolasyonu. Kişisel koruyucu ekipman: sağlık çalışanları için N95/FFP2, eldiven, önlük. Eşya dezenfeksiyonu: %0,5 sodyum hipoklorit.
Hazırlık en iyi korunmadır.
Seyahat Tavsiyeleri
Mpox salgını olan bölgelere seyahat edenlerde yakın ciltten cilde temastan kaçınılmalıdır. Cinsel sağlık açısından bilgilendirilmiş karar verme. Yüksek riskli maruziyet sonrası aşılama için Sağlık Bakanlığı ile iletişime geçilebilir. Kongo DC ve çevre ülkelere seyahat edenlerde Klad Ib riski dikkate alınmalıdır.
Ne kadar yaygın?
İstatistikler ve coğrafi veriler
2022–2023 küresel salgın (Klad IIb): >90.000 vaka, >150 ülke, ~170 ölüm. MSM topluluğunda cinsel bulaş dominant. Salgın kontrol altına alınmıştır (aşılama + davranış değişikliği). 2024: Klad Ib — Kongo DC merkezli, heteroseksüel ve çocuklarda da yayılım, daha yüksek mortalite, yeni PHEIC. Türkiye: 2022–2023'te düşük vaka sayısı, tümü Klad IIb, çoğu ithal.
Risk Faktörleri
En çok risk altında olan kimler
Endemik bölgelerde (Orta/Batı Afrika) yaşam, vahşi hayvanlarla temas, yakın fiziksel/cinsel temas (2022 salgını — özellikle MSM topluluğunda), sağlık çalışanları (yetersiz KKE ile), immün yetmezlik (HIV, CD4 <200), 8 yaş altı çocuklar, gebeler.
Komplikasyon Detayları
Olası komplikasyonlar
Sekonder bakteriyel cilt enfeksiyonu: en sık komplikasyon. Oküler tutulum: kornea lezyonları, görmede kalıcı hasar. Pnömoni: solunum yoluyla bulaşan vakalarda. Ensefalit: nadir. Sepsis: immünsüprese hastalarda. Skarlar: yüzde ve vücutta kalıcı izler. Prokti ve üretrit: ağrılı, beslenmeyi ve günlük aktiviteleri kısıtlayabilir.
İyileşme ve beklentiler
Beklenen sonuçlar ve iyileşme
Klad II (küresel salgın, 2022–2024): İmmünokompetan bireylerde VÖO <%0,1. Kendini sınırlar.
Klad I (Orta Afrika): VÖO %1–10 (çocuklarda ve immünsüprese bireylerde daha yüksek).
Komplikasyonlar:
-
Sekonder bakteriyel deri enfeksiyonları: en sık.
-
Proktit (MSM bulaşmasında): ağrılı, hastaneye yatış gerektirebilir.
-
Ensefalit: nadir (<%0,1).
-
Oküler tutulum: kalıcı görme bozukluğuna neden olabilir.
-
İmmünsüprese bireyler (ileri HIV): ağır, uzamış, potansiyel olarak ölümcül hastalık.
İyileşme: Hastaların çoğu 2–4 haftada iyileşir. Lezyon bölgelerinde skar oluşabilir. Enfeksiyon sonrası yorgunluk sıktır.
